Puberte gecikmesi nedeniyle başvuran yapısal büyüme puberte gecikmesi ve izole hipogonadotropik hipogonadizm tanılı erkek çocuklarının uzun dönem boy ve puberte gelişimi durumlarının değerlendirilmesi

Doğan Ö, Puberte Gecikmesi Nedeniyle Başvuran Yapısal Büyüme Puberte Gecikmesi Ve İzole Hipogonadotropik Hipogonadizm Tanılı Erkek Çocuklarının Uzun Dönem Boy Ve Puberte Gelişimi Durumlarının Değerlendirilmesi, Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Uzmanlık Tezi, Ankara, 2023. Gecikmiş puberte, popülasyonda belirli bir yaşa kadar (ortalama yaşın 2 ila 2.5 standart sapma üzerinde) ergenliğin fiziksel belirtilerinin olmaması olarak tanımlanır ve ergenlerin yaklaşık %2'sini etkiler. Puberte gecikmesinin en sık nedeni yapısal büyüme ve puberte gecikmesidir (YBPG). Diğer nedenler sırasıyla primer hipogonadizm, fonksiyonel hipogonadotropik hipogonadizm (FHH), hipogonadotropik hipogonadizmdir (HH). Bu çalışmanın amacı, birbirinden ayırt edilmesi oldukça zor olan HH ve YBPG'nin uzun dönem izleminde hastaların ergenliğe giriş yaşı, puberte prognozu ve nihai boyları arasında karşılaştırma yapmaktır. Hacettepe Üniversitesi İhsan Doğramacı Çocuk Hastanesi Çocuk Endokrinolojisi ve Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Endokrinoloji Bilim Dalı polikliniklerinde 01.01.2002 ile 01.04.2022 tarihleri arasında gecikmiş puberte nedeni ile değerlendirilen 14 yaşından büyük, erkek, 1654 hastanın dosyası retrospektif olarak incelendi. Çalışmaya dahil olma kriterlerini karşılayan 2002-2014 yılları arasından 58; 2014-2022 yılları arasından 133 hasta çalışmaya dahil edildi. Hastaların ilk değerlendirmede ortalama yaşı 14,59±0,92; ortalama boyu 154±9.45 cm (-1.56±1 SDS) idi. Hastaların 57'sinde (%29.8) ailede gecikmiş puberte; 28'inde (%14.7) kriptorşidizm; 3'ünde (% 1,6) hipospadias; 20'sinde (%10,5) mikropenis öyküsü vardı. Hastaların 6. ayda boy ortalaması 157.1±9.2 cm, 1. yılda boy ortalaması 160.9±9.1 cm olup, ilk 6 ayda büyüme hızı ortalama 6.88±3.46 cm/yıl, ilk 1 yılda ise 7±2.5 cm/yıl idi. Toplam 167 hasta erişkin nihai boya ulaştı. Nihai boy hedef boya göre değerlendirildiğinde 147'sinin (%88) hedef boyuna uygun; 13'ünün (%7.8) hedef boya göre kısa; 7'sinin (%4.2) ise hedef boylarından uzun olduğu saptandı. Hastaların ortalama nihai boyu 172.1±7.2 cm (-0.53±0.97 SDS) idi. İzlem sonucunda hastaların 149'una (%78.01) YBPG; 12'sine (%6.28) parsiyel HH; 30'una (%15.7) ise komplet HH tanısı olduğu görüldü. Hastaların 97'si (%50.8) tedavisiz izlenirken; 52'sine (%27.2) testosteron ile puberte indüksiyonu; 37'sine (%22) testosteron replasmanı verildiği öğrenildi. Çalışmada değerlendirilen 191 hastadan 80'i (%41.9) normal kilolu, 56'sı (%29.3) zayıf, 44'ü (%23) fazla kilolu, 11'i (%5,8) ise obezdi. VKİ SDS ile başlangıç boy SDS ve nihai boy SDS arasında istatistiksel olarak anlamlı pozitif yönlü güçlü kolerasyon bulundu. VKİ SDS >2 olan hastalarda nihai boy 179±7.9 cm iken, geri kalan grupta nihai boy 171.6±6.9 cm idi. Hedef boy SDS ile nihai boy SDS arasında pozitif yönlü güçlü kolerasyon saptandı. HH tanılı hastaların YBPG grubuna göre daha uzun boylu ve kilolu olduğu görüldü. Kriptorşidizm (p<0.001) ve penis anomalisi (p=0.017) sıklığı HH hastalarında YBPG hastalarına göre anlamlı derecede daha fazlaydı. YBPG ve HH grupları arasında FSH, LH, testosteron, prolaktin, ACTH, kortizol, IGF 1, IGF-BP 3, TSH ve serbest T4 düzeyleri gruplar arasında farklılık göstermedi. HH ve YBPG grupları puberte bulgularının gelişimi açısından karşılaştırıldığında HH grubundan 29 (%69) hastanın; YBPG grubunun ise tamamının izlemde pubertesinin başladığı görüldü. HH grubundaki hastaların 6. ay ve 1. yıldaki boy ortalaması YBPG hastalarına göre daha uzun iken, 6. ay ve 1. yıldaki büyüme hızı YBPG hastalarına göre daha düşüktü. Nihai boya göre karşılaştırıldığında ise HH hastalarının boy ortalaması YBPG hastalarına göre daha uzundu. İlk değerlendirmede hedef boy ile hasta boyu arasındaki fark (delta boy SDS) ve hedef boy ile nihai boy arasındaki fark (delta boy SDS) YBPG'li grupta HH'li gruba göre istatistiksel olarak anlamlı farkla daha yüksekti. YBPG tanılı hastalardan 128'i (%85,9), HH tanılı hastalardan 39'u (%92,8) için hedef boya göre nihai boy durumu değerlendirmesi yapıldı. Nihai boy değerlendirmesi yapılan YBPG'lilerden 115'inin (%89,9), HH'li gruptan 32'sinin (%82) hedef boya göre ''uygun'' nihai boya sahip olduğu saptandı. YBPG olan hastalardan indüksiyon tedavisi alanların ortalama nihai boyu 172.9±7 cm, tedavi almayanların ise 170.6±6.45 cm idi. Altıncı ay, 1. yıl veya tüm izlem süresinde büyüme hızı tedavi alan ve almayan hastalarda benzerdi (Tedavi alanlarda 5,06±1,90; tedavi almayanlarda 5,14±2,1, p=0,819). Hem YBPG grubunda hem de HH grubunda hedef boy SDS ile nihai boy SDS arasında istatistiksel olarak anlamlı pozitif kolerasyon görüldü. Her iki hasta grubunda ilk değerlendirmedeki boy SDS hedef boy SDS farkı ile nihai boy SDS hedef boy SDS farkı arasında istatistiksel olarak anlamlı pozitif yönlü güçlü kolerasyon mevcuttu. Sonuç olarak birbirinden ayırt edilmesi oldukça zor iki grup olan HH ve YBPG'li hastaların boy prognozu açısından benzer özelliklere sahip olduğu; her iki grubun da hedef boylarına büyük oranda ulaştığı saptandı. HH grubundaki hastaların YBPG'li gruba göre ilk değerlendirme, hedef ve nihai erişkin boylarının daha uzun ancak tüm izlemdeki uzama hızının daha az olduğu görüldü. Ön görüldüğü üzere HH grubunun puberte başlama ve ilerleme bulguları YBPG grubuna göre anlamlı derecede hem daha az hem de daha geçti. YBPG grubunda testosteron ile puberte indüksiyonun boy ve puberte prognozu üzerinde etkisi olmadığı; YBPG'li hastaların gecikmiş ancak hızlı bir büyüme atağı döneminin ardından sahip oldukları genetik potansiyele ulaştığı görüşünü desteklenmektedir.