Rasyonel seçim teorisi ve yaşam durumu tezi çerçevesinde 60+ bireylerin sağlığa ilişkin tutum ve davranışlarının incelenmesi: Koruyucu sağlık hizmet modeli önerisi

Amaç: Bu araştırmada, yaşlılıkta sağlık davranış ve tutumlarının yaşam durumu ile ilişkisinin araştırılması; Yaşam Durum Tezi (YDT) ve Planlı Eylem Teorisine (PET) dayalı yaşlılara yönelik koruyucu sağlık hizmet modeli önerisi yapılması amaçlanmıştır. Yöntem: Tanımlayıcı, kesitsel keşifsel özellikteki bu araştırmada, Antalya Tazelenme Üniversitesinde eğitim almakta olan 60 yaş ve üzeri 400 kişiden sosyo-demografik, YDT ve PET ile ilgili 6 bölümden oluşan veri toplama formu ile elde edilen veriler; tanımlayıcı, nedensellik ve ilişki testleri ile analiz edilmiştir. Bulgular: Tez kapsamında oluşturulan "Yaşlılar için YD-PET-KSHM" adlı modelde, koruyucu sağlığa dair YDT boyutları ile PET yapılarının kavramsal çerçevesi belirlenmiştir. YDT belirleyici kavramları finansal kaynaklar, barınma koşulları, sağlık, sosyal, kültürel, mesleki, eğitim, öğretim, bakım ve desteğe erişimdir. Araştırmada, yaşlıların davranışsal tutumların (uyku, ilaç-kullanımı, sosyal ilişkiler/aktivite, beyin/zihin eğitimi, zararlı madde kullanımı, doğa/çevre), öznel algı normlarının (bakım teminatı, dini/manevi topluluklar, sağlık profesyonelleri, aile bireyleri, eğiticiler, topluluk ve toplumun yaşlı sağlığına ilişkin normatif algıları) ve eylem kontrolü algılarının (rutin fiziksel aktivite, beslenme, uyku, stres yönetimi, fiziksel sınırlarını ayarlama, aile/mahalleden desteği) koruyucu sağlığa dair niyet ve eylemleriyle ilişkili olduğu tespit edilmiştir. Aynı zamanda "düzenli fiziksel ve sosyal aktivitesi ve sağlık kontrolleri yaptırma, zihinsel yetenek ve işlevlerini koruma" niyetleri olan yaşlıların; "egzersiz ve diyet, uyku ve stres yönetimi, sosyal ve zihinsel aktivitelerine" yönelik olumlu eylemlerde bulunması beklenmektedir. Sonuç: Çalışmada, yaşlıların koruyucu sağlığa yönelik niyet ve eylemlerinin PET yapıları ve YDT boyutlarına göre belirlendiği "Yaşlılar için YD-PET-KSHM" adlı model oluşturulmuştur. Model yaşlı bireyler, başta Gerontoloji olmak üzere ilgili tüm bilimsel disiplinler ve çalışmanın sonuçlarıyla ilgilenen kurum ve kuruluşların kullanımına sunulmuştur.