Gelişmekte olan ülkelerde yenilenebilir enerji geçişi: Türkiye, Polonya ve Bulgaristan'ın karşılaştırmalı bir analizi

Bu tez, enerji ithalatına bağımlı gelişmekte olan ülkelerde yenilenebilir enerji dönüşümünün (RET) kurumsal düzeyde nasıl yönetişildiğini açıklamayı amaçlamaktadır. Kuramsal olarak Tarihsel Kurumsalcılık (Historical Institutionalism) ile Çok Düzeyli Perspektif (Multi-Level Perspective) yaklaşımlarını bir araya getiren bu çalışma, RET'in sadece teknik veya teknolojik bir süreç değil, aynı zamanda mevcut enerji rejimlerinin içinden geçen, çoğu zaman kademeli ve karmaşık ilerleyen bir kurumsal dönüşüm olduğunu ileri sürmektedir. Çalışmada, Türkiye, Polonya ve Bulgaristan örnek olayları, aynı dönemsel bağlamda (2011– 2023) ve benzer dışsal baskılar altında (Paris Anlaşması, AB Yönergeleri, Rusya- Ukrayna Savaşı gibi) karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Tezin temel hipotezi, enerji ithalatına bağımlı gelişmekte olan ülkelerde RET süreçlerinin büyük ölçüde patika bağımlılığı ve yerleşik kurumsal yapıların sürekliliği tarafından belirlendiğini ortaya koymaktadır. Bu çerçevede, kurumsal değişimin normatif ya da değer temelli bir dönüşümden ziyade, çıkar yapılarına uyumlu biçimde, kademeli olarak gerçekleştiği gözlemlenmiştir. İkinci hipotezde, mezzo düzey kurumlar ile mikro düzey aktörler arasındaki kurumsal uyumun (coherence) varlığı, daha öngörülebilir ve istikrarlı bir dönüşümle ilişkilendirilmiştir. Türkiye'de bu uyumun kısmen sağlandığı, Polonya'da ise kamu ve özel sektör arasındaki etkileşimin zayıf olduğu, Bulgaristan'da ise uyumun büyük oranda dışsal aktörler (AB) tarafından sağlandığı görülmüştür. Üçüncü hipotez çerçevesinde, ülkelerin farklı kurumsal değişim yolları izlediği gösterilmiştir. Polonya'da yüksek takdir yetkisi ve güçlü yerleşik çıkar gruplarının oluşturduğu denge, dönüşümün sürüklenmesine yol açmış (sürüklenen yönetişim – drifted governance). Bulgaristan'da kurumsal atalete rağmen dışsal baskılarla katmanlı ama zorunlu bir uyum süreci gözlemlenmiş (zorunlu katmanlaşma – compelled layering). Türkiye'de ise güçlü piyasa talepleri ve düzenleyici aktivizm ile biçimlenen, ancak siyasi seçiciliğin filtrelediği bir dönüşüm süreci yaşanmış (kontrollü dönüşüm – gated conversion). Bu tez, literatüre hem kavramsal hem de ampirik düzeyde katkı sunmaktadır. Kavramsal olarak, Mahoney ve Thelen'ın (2010) kurumsal değişim tipolojisini genişletmekte ve "zorunlu katmanlaşma" ile "kontrollü dönüşüm" gibi yeni yönetişim modelleri önermektedir. Ampirik olarak ise, enerji dönüşümüne dair literatürde çoğunlukla göz ardı edilen enerji ithalatçısı gelişmekte olan ülkelerdeki süreçleri derinlemesine analiz ederek, bu ülkelerde kurumsal değişimin nasıl aktörler arası ilişkiler, rejim sürekliliği ve düzenleyici açıklık çerçevesinde yönetişildiğini ortaya koymaktadır.