Resûlîler Devleti ve Hicaz üzerinde hâkimiyet mücadelesi (1229-1454)

Bu çalışma, XIII. yüzyıldan XV. yüzyılın sonlarına kadar Yemen'de hüküm süren Resûlîler Devleti'nin tarihini, özellikle de Hicaz bölgesi üzerindeki siyasî mücadelelerini ele almaktadır. Araştırmada Resûlîler'in kuruluş süreci ve Yemen'deki hâkimiyetleri kısaca incelenmiş; ancak esasen ikinci bölümde ayrıntılandırıldığı üzere, hanedanın Eyyûbîler ve Memlûkler ile Hicaz üzerindeki rekabeti merkeze alınmıştır. Hicaz, hem stratejik hem de dinî açıdan İslâm dünyasının en önemli bölgelerinden biri olup Mekke ve Medine'nin güvenliği, Kâbe örtüsü gönderme geleneği, hac yollarının emniyeti ve Kızıldeniz ticaret yolları üzerindeki kontrol gibi unsurlar sebebiyle devletler arası siyasî mücadelelerin odak noktası olmuştur. Resûlîler, bu bağlamda Hicaz'da nüfuzlarını tesis etmeye çalışmış; Eyyûbîler ve Memlûkler ise bölgeyi kendi otoriteleri altında tutmak için yoğun çaba göstermiştir. Çalışmada, söz konusu mücadelenin siyasî, dinî ve iktisadî sebepleri ayrı ayrı değerlendirilmiştir. Özellikle Resûlîler ile Memlûkler arasında Kâbe örtüsü (kisve) gönderme hususunda yaşanan çekişme, Yemen'den Mısır'a gönderilen hediyeler ve Kızıldeniz ticaret yollarının kontrolü gibi meseleler, dönemin güç dengelerini belirleyen temel faktörler arasında yer almıştır. Araştırmanın temel kaynaklarını İbn Hatim'in es-Sımtü'l-ğali's-semen, Ali b. Hasan el-Hazrecî'nin el-ʿUkūdü'l-Lüʾlüʾiyye ve el-Melîkü'l-Eşref Ömer'in Turfetü'l-Ashâb adlı eserleri gibi klasik kaynaklar oluşturmaktadır. Ayrıca modern literatürde yapılan çalışmalar da karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, Resûlîler'in Hicaz üzerindeki hâkimiyet mücadelesi yalnız Yemen tarihi açısından değil, İslâm dünyasının genel siyasî dengeleri açısından da belirleyici bir rol oynamıştır. Resûlîler'in bölgedeki varlığı, hem dinî meşruiyetin pekiştirilmesi hem de ekonomik çıkarların korunması açısından önem taşımış; ancak nihayetinde Memlûkler'in üstünlüğü ile bu mücadele dengelenmiştir. Bu yönüyle tez, Resûlîler'in Hicaz politikalarını merkeze alarak İslâm tarih yazıcılığında ihmal edilen bir alanı aydınlatmaktadır.