Yüksek kapasiteli araç şeritlerinin incelenmesi: İstanbul örneği

Demografik olarak İstanbul Türkiye'nin metropolü ve iş merkezi olarak bilinir. Fakat trafik yoğunluğu İstanbul için ciddi bir problemdir. Açıkça görülüyor ki, özel araç sayısındaki düzenli-yavaş ve ani artışlar, trafik yoğunluğunun ve negatif çevresel etkilerin oluşum sebeplerinin başında gelmektedir. Uygulamada bu problemlerle başa çıkmak için, ulaşım planlaması ve trafik mühendisliği gibi çözümler ve önlemler geliştirilmiştir. Bunlardan en etkili olan yöntemlerden biri kontrollü şerit metodudur. Kontrollü şerit tesisi, çeşitli işletimsel ve dizayn yöntemleri ile otoban verimini artıran sistem olarak tanımlanır, ilişkili bir çok yöntemler, bu performans elde edilebilir. Teknik olarak, kontrollü şeritler çeşitli uygulamalardan oluşur; Tersinir şerit, Yüksek Doluluk Ücreti, Özel Şeritlerin İşletme Stratejileri, Ücretli Kamyon Yolu, Kontrollü Katılım Yolu, Yüksek Doluluklu Araç Şeridi (HOV) ve Metrobüs (BRT). Bu tezde, her bir uygulamanın karakteristiğinde ve konfigürasyonundaki kritik sorunlar ve bunların trafik sistemine etkisi kısaca ele alınacaktır. Ayrıca, şerit yönetim uygulamalarında Ulaştırma Sistem Yönetimi (TSM), Akıllı Ulaştırma Sistemi (ITS) and Ulaştırma Talep Yönetimi (TDM) gibi bazı ulaştırma bilgi sistemi ölçütlerinin rolünü inceleyeceğiz. Örneğin sıkışık saatlerde araçların otobana katılımını düzenleyen katılım kontrolü, HOV tekniği uygulamasında ve işletmesinde kullanılabilir. Daha önceden bahsedildiği gibi, kontrollü şeritlerde en önemli önlemlerden birisi Yüksek Doluluklu Araç (HOV) şeridi tekniğidir. HOV şeritleri sabah ve akşam sıkışıklık saatlerinde yüksek doluluklu araçlar için özel şeritler atamak suretiyle trafik sıkışmalarını azaltarak sürücülerin daha hızlı yolculuk etmelerini sağlamaktadır ve böylece seyahat düzenlemelerini teşvik etmektedir (toplu taşıma, ortak araçla seyahat vb.). HOV şeritlerinin kuralları çeşitli trafik ve ulaştırma sistemleri göstergelerine göre değişiklik gösterir ve genellikle kamuoyuna duyurulur. Tipik olarak HOV şeritleri iki veya daha fazla yolcu taşıyan araçlara açıktır, bazen motosiklet veya alternatif yakıt kullanan araçlar(hibrit ve elektrikli araçlar) için de izin verilir. Bu çalışmada, İstanbul'da, farklı HOV senaryolarında (iki veya daha fazla yolcu taşıyan taşıt sayısı), seçilen iki tıkanıklık bölgesinde trafik performansı değerlendirmesi yapılmıştır. Örneğin, genel kullanım şeritlerine kıyasla HOV şeritlerinin, gecikmeleri ve zararlı emisyonları azaltmada etkili olduğu görülmüştür. Ayrıca bu çalışma farklı oranlarda paylaşılan araçların etkisini incelemektedir. Bu sebeple bu tez, yalnız araç kullanımından diğer HOV metodlarına (tıkanıklık ücretlendirmesi, şerit ücretlendirmesi vb.) geçişe destek amacıyla kullanılacak politikalar için temel oluşturabilir. Son olarak trafik işleyişiyle ilgili gözlenilen problemlerin üstesinden gelmek için bir takım stratejik gelişim adımları, günümüz ve gelecekte geçerli olacak şekilde sunulmuştur. Seçilen araştırma bölgesi iki tıkanık yol bölümünden oluşmaktadır. Bu bölgeler tıkanmaların özellikle zirve saatlerde ve gün aşırı olduğu iki bölgeyi temsil etmektedir. İlk bölge İstanbul'un iki ana turistik merkezini birbirine bağlayan, zirve saatlerde, özellikle akşam zirve saatlerinde ciddi sıkışıklık problemi olan Beşiktaş-Ortaköy yoludur. İkincisi ise boğazda Asya ve Avrupa yakasını birbirine bağlayan üç köprüden birisi olan, şehirdeki en sıkışık arterlerden birisi olarak görülen 15 Temmuz Şehitler Köprüsüdür. Her iki yol için de trafik hacmi, ortalama hızlar, seyahat süreleri, türel dağılım, ortalama araç doluluğu ve yolların geometrik karakteristikleri ile ilgili bilgiler iki ana kaynaktan elde edilmişitir. Bunlar İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve İstanbul Ulaşım Ana Planı 2011 dir. Trafik ve çevresel etkenlerle ilgili farklı ölçümler, mikroskobik simülasyon yazılımı PTV-Vissim kullanılarak yolları ve seçilen senaryoları modellemek suretiyle simulasyon ile elde edilmiştir. Bütün olarak bu tez, çeşitli stratejileri değerlendirmek için simülasyon tabanlı yöntemsel bir sistem sunmaktadır. Bu sistemde şerit kullanımı düzenleme stratejilerinin uygun olacağı trafik koridorlarını belirlemek ve bu stratejilerin sağladıkları performansı analiz etmek ele alınır. Metodoloji dört aşamadan oluşmaktadır: (1) Ön modelleme, (2) Model geliştirme, (3) Model kalibrasyon, (4) Model uygulama. (1) Ön modelleme aşaması projenin kapsamını belirlemek, araştırma bölgesini ve kapsamını belirlemek, projede uygulamak için gereken ön bilgileri belirlemek ve elde etmek gibi işlemlerden oluşur. (2) Model geliştirme aşaması VISSIM'de ağı kodlamak, hataları kontrol etmek ve ayıklamak gibi işlemlerden oluşur. (3) Model kalibrasyon aşaması temel modelin sahadaki mevcut durumla aynı olduğundan emin olmak için VISSIM'de tanımlanan ağın kalibrasyonu ve doğrulaması gibi işlemlerden oluşur. (4) Model uygulama aşaması şeritlerde şerit düzenleme stratejilerinin değerlendirildiği, mikrosimülasyon tabanlı analiz aşamasıdır. Çalışmanın sonuçları trafiksel ve çevresel açıdan, genel kullanım şeritlerine kıyasla HOV şeritlerinin kayda değer gelişme sağladığını göstermektedir. HOV şerit stratejisi mikrosimülasyon analizi, HOV şeritlerinde seyahat hızı iyileşmesi göstermektedir. Örneğin, Beşiktaş-Ortaköy yolu için, yalnız araç kullananların %60'ının HOV şeritlerinde paylaşılan araç kullanımına geçmeleri durumunda seyahat süresinde %70'lik bir azalma gözlenmektedir. Üstelik CO emisyonunda yaklaşık %50'lik bir azalma olmaktadır.15 Temmuz Şehitler Köprüsü için seyahat süresinde %67 azalma ve CO emisyonunda %42 azalma; yalnız araç kullanımından %20'lik kısmın paylaşılan araç kullanımına geçilmesiyle sağlanmaktadır. HOV şeritlerinde, genel kullanım şeritlerine göre seyahat sürelerinde ve yakıt tüketiminde meydana gelen bu gibi azalmalar, aynı yere veya yakın yerlere seyahat eden kişilerin ortak araçla seyahat etmelerine motivasyon olabilir. Son olarak bu tez HOV uygulamasının trafik performansı ve çevresel-ekonomik durumlarda sağladığı iyileştirmeleri gösteren yeteri kadar kanıt içermektedir.