Tasarım temsillerinin mimari tasarım düşünüşündeki rolleri

Bu çalışmanın amacı, tasarım süreci boyunca, tasarım temsillerinin birbirleri ile olan ilişkileri üzerinden mimari tasarım düşünüşündeki rollerini, tasarım araçlarının kullanımını ve bu araçların birbirleriyle olan bağlantısını ortaya koymak ve tartışmaktır. Çalışma, bütün tasarım sürecini işlemesi ve farlı tasarım araçlarının, tasarım süreci boyunca birbirleri ile olan bağlantılarını incelemesi bakımından, literatürdeki çalışmalardan ayrılmaktadır. Tasarım, tasarımcının tasarım temsilleri ile olan etkileşiminden evrilen bir problem çözme eylemi olarak tanımlanır. Tasarım problemi, tam olarak tanımlanmamış, belirsiz paradigmaları olan bir problemdir. Bu yüzden tasarımcı, tasarım süreci boyunca, tasarım problemine çözümler ararken, bir yandan tasarım problemini de tanımlı hale getirir. Böylelikle, tasarım süreci boyunca, hem problem kümesi, hem de çözüm kümesi belirli hale gelmeye başlar. Mimari tasarımda, tasarımcı, problem ve çözüm kümelerini, tasarım temsilleri ile etkileşimi üzerinden keşfeder ve tanımlı hale getirir. Bu yüzden, tasarımcının tasarım temsilleri olan ilişkisini ve tasarım araçlarının bu ilişki üzerindeki katkılarını, doğal olarak da tüm tasarım eylemine olan katkılarını tartışmak ve anlamaya çalışmak tasarım eylemini bütünüyle açımlamak açısından oldukça değerlidir. Çalışma kapsamında, çok benzer deneyime ve donanıma sahip, benzer yeterlikleri olan iki tasarımcı, örnek olay incelemesi için katılımcı olarak gönüllü olmuştur. Bu tasarımcılar, aynı tasarım atölyesine katılmaktadırlar, dolayısıyla aynı tasarım problemi ile uğraşmaktadırlar. Bu yönden, iki örnek olayda da üretilen tasarım temsilleri ve tasarımcının bu temsiller ile olan etkileşimi tasarım sürecini belirleyen olgudur. Tasarım süreci tamamlandıktan sonra, tasarımcılar ile görüşülüp, tasarım süreçlerini temsil araçları ile ilişkilerini üzerinden detaylı biçimde tarif etmeleri istenmiştir. Bu görüşmeler incelenmek üzere videoya kayıt edilmiştir. Bu çalışma kapsamında, ilişki haritası adı verilen yeni bir yöntem, örnek olayların incelenmesi için geliştirilmiştir. Bu yöntemde, linkografa öykünen iki ağ haritası koordinat düzleminin birinci ve dördüncü bölgelerine - birinci bölge problem kümesindeki yapılandırmaları, dördüncü bölge ise çözüm kümesindeki yapılandırmaları temsil edecek şekilde- yerleştirilir. Ağ haritalarının, biribirine bağladığı ve böylelikle aralarındaki ilişkiyi açımladığı elemanlar, tasarım temsilleri, problem ve çözüm yapılandırmalarıdır. Bunlar, koordinat sistemi bölgelerine çapraz yerleştiğinden dolayı, üçüncü bir ağ haritası olan problem-çözüm ikisilisi ağ haritası belirir. Problem çözüm ağ haritası problemlerin belirlendiği tasarım süreçlerine işaret eder. Bu bakımdan, tasarım sürecini bütün yönleri ile ele alan bir grafik sistem oluşturulmuştur. Bu yöntem ile, örnek olaylar, problem yapılandırma, çözüm yapılandırma ve problem-çözüm ikilisi (bütünlüğü) yapılandırma aşamalarına ayrıldı. Her aşamada kullanılan ve/veya üretilen tasarım temsilleri, katılımcı tasarımcıların sözlü raporlarından yola çıkarak etiketlendi ve ilgili problem ve/veya çözüm yapılandırmaları ile ilişkilendirildi. Böylelikle tasarımcıların, bütün tasarım süreçleri grafik olarak görselleştirildi. Elde edilen grafikler aracılığı ile bu iki örnek tasarım süreci değerlendirildi ve birbiri ile karşılaştırıldı. Üç durum üzerinden, tasarım temsillerin roller ve tasarım sürecine katkıları tartışıldı. Birinci durum, çıktı alma durumu olarak tanımlandı. Bu durumda, her iki tasarımcı da araziyi Bilgisayar Destekli Tasarım Programları (BDTP) aracılığı ile inceledi ve görsel analizler üretti. Fakat, her ikisi de sürece, BDTP ortamında devam etmedi, onun yerine bu analizlerin çıktılarını alıp, üzerine eskiz yaparak devam ettiler. Her iki tasarımcı da, BDTP ortamında ürettikleri görsel analizlerin üzerinden eskiz yaparken, bir yandan da tasarım probleme dair önemli yapılandırmalar gerçekleştirdiler. Eskiz ortamı ile etkileşimlerinden evrilen bu yapılandırmalar, problem-çözüm bütünlüğü, yani problem belirleme eylemi gerçekleştirmelerini sağlamıştır. Bu durum, uygulanmış linkografta gözlemlenmiştir. Burada, eskiz ortamının, BDTP ortamına kıyasla çok daha az tanımlı ve ucu açık etkileşimler sunması sonucu, tasarımcılar, tasarım problemini belirlemişlerdir. Fakat burada not düşülmelidir ki, tasarım süresi boyunca birden fazla problem belirleme eylemi gerçekleştirilebilir. Ne kadar fazla tasarım problemi (çerçevesi) bulunursa, problem ve çözüm kümeleri yapılandırması bakımandan zengin bir süreç olduğu değerlendirilir. İkinci durumda, her iki tasarımcı da ürettikleri arazi maketi ile etkileşek, makete dokunarak, maketi yorumlayarak, biçimsel saptamalar yaptılar. Birinci tasarımcı, makete dokunarak, maketin 3 boyuttaki fiziksel karakteri ile etkileşime geçerek, maketin geometrik bileşenlerinden bir biçim açımladı. Bu açımlamayı, arazi maketinin üstünde, açımladığı şekli belirletecek şekilde yeniden düzenlemesi ile perçinledi. Daha sonra bu biçim tasarım konseptinin ana hattını oluşturdu. İkinci tasarımcı, maketin fiziksel bütünlüğü ile etkileşime geçerek, maketin fiziksel bütünlüğü içinde yer almayan soyut bir biçim oluşturdu. Birinci süreçten farklı olarak, bu sefer, açımlanan şekil arazi maketinde temsil edilmiyordu, sadece tasarımcının görsel hafızasında temsil ediliyordu. Bu yüzden, ikinci tasarımcı, hızlı ve kolay bir biçimde bu soyut şekli dışsallaştırmak istedi. Bu dışsallaştırmayı eskiz ortamında gerçekleştirdi. Bunun nedeni, eskiz ortamının, en kolay ve hızlı bir şekilde, zihin görsellerini aktarma ve onlarla etkileşme olanağı sağladığı olarak belirlendi. Daha sonra, eskizdeki bu biçim, tasarım konseptinin ana hattını oluşturdu. Burada, iki tür biçim saptama gördük; ilk durum doğrudan bir biçimi, maketin fiziksel bütünlüğünden ayırarak saptama; ikincisi maketin fiziksel bütünlüğü ile etkileşime geçerek, zihinde bir biçim oluşturma ve bu biçimi eskiz yolu ile dışa aktarma olarak belirlendi. Bu durumlar, doğrudan biçim saptama ve dolaylı biçim saptama olarak sınıflandırıldı. Üçüncü durumda ise, iki örnek olay incelemesinin, genel olarak karşılaştırılması yapılmıştır. Birinci tasarımcı, tasarım süreci boyunca, eskiz, maket yapma gibi ortamları oldukça fazla olarak kullanmıştır. Buna karşılık, ikinci tasarımcı, BDTP ortamları ile çalışmış ve diğer süreç ile karşılaştırıldığında, çok az eskiz, maket, gibi el ile üretilen temsiller ortaya koymuştur. Uygulanmış linkograflar karşılaştırıldığında, birinci tasarımcının süreci, problem-çözüm linkograflarının yoğunluğuna ve de çözüm kümesindeki oluşan, yoğun bağlantılara bakılarak, üretken, zengin ve kapsamlı olarak değerlendirildi; ikinci tasarımcının süreci ise, problem-çözüm linkografının, tasarım sürecin sadece bir anında, bağlantıların yoğunlaşması ile okunaklı hale gelmiş olduğu gözlemlenmiştir. Bu da, sadece bir kere tasarım problem çerçevesi belirlediğinin kanıtıdır. Çözüm kümesinde ise, çok kısıtlı ve yer yer kör mini-tasarım süreçlerinin gözlemlenmesi, tasarımcının, tasarım ortamları ile yeterli derecede etkileşememesinin, yeni süreçler doğuracak, problem ve/veya çözüm yapılandırılmalarında bulunamamasının kanıtıdır. Bu da üretilen tasarım temsillerinin, tasarımcıyı yeni ve farklı pencerelerden tasarım sürecini yönetmesi veya şekillendirmesi bakımından yetersiz kalındığının bir işaretidir. Öte yandan, sanal tasarım ortamlarını, diğer tasarım ortamlarına baskın olarak kullanan ikinci tasarımcı, problem kümesinde, birinci tasarımcının linkografında, gözlemlenmeyen geniş kapsamda ve zenginlikte bir problem yapılandırma süreci tespit edilmiştir. Bu da, kullanılan tasarım ortamının, tasarım probleminin bir çok yönü ile incelenebildiğinin, ve fakat yine de, bu durumun problem çerçevesi belirleme eylemine dönüşemediğinin kanıtını vermiştir. Sadece, çıktı ve eskiz ilişkisi üzerinden, bir problem-çözüm bütünlüğüne ulaşılmış ve tasarım problem (çerçevesi) belirlenmiştir. Bu noktadan hareket ile, çalışmada, elle fiziksel ortamda üretilen temsillerin, sanal ortamda üretilen temsillere kıyasla, tasarım düşünüşünün bütününde, tasarımcının kapsamlı, kavrayıcı ve evrilmeye açık bir yaklaşım geliştirmesinde büyük rol oynadığı tespit edilmiştir. Bu yaklaşım, tasarımcının yeni ve beklenmedik tasarım yönlerinin açımlanmasında etkili olmuştur. Diğer yandan ise, sanal tasarım ortamları, tasarımın bir yönünün derinlenmesi irdelenemesi ve kavranmasında etkin rol oynarken, bu kavrayışın tek boyutlu olması, yeni ve beklenmedik tasarım yönlerinin açımlanması bakımından zayıf kalmıştır.