Sağlık çalışanlarında sirkadiyen ritim ve uyku bozukluğunun nörodejeneratif parametreler üzerine etkisi

Amaç: Kaliteli uyku zihinsel, fiziksel sağlığın ve hayat kalitesinin korunmasında önemli rol oynar. Sirkadiyen ritim ve uyku bozuklukları, çevresel ve sosyal koşullara uygun olan uyku-uyanıklık ritminin bozulduğu klinik durumları tanımlar. Bu çalışmada, sirkadiyen ritim ve uyku bozukluğunun nöbet tutan sağlık çalışanları üzerindeki nörodejeneratif etkilerinin araştırılması amaçlanmıştır. Yöntem: Bu çalışma, Harran Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi'nde nöbet tutan 30 kişilik denek grubu ve nöbet tutmayan 29 kişilik kontrol grubu ile yürütülmüştür. Çalışma verilerinin elde edilmesinde yüz yüze anket tekniği ile uygulanan, araştırmacılar tarafından oluşturulmuş sosyodemografik özellikleri ve çalışma durumlarına yönelik bilgileri sorgulayan 25 sorudan oluşan anket formu, Pittsburg Uyku Kalite İndeksi (PUKİ) ve Sabahçıl-Akşamcıl Anketi (SAA) kullanılmıştır. Katılımcıların onayı alınarak venöz kanda Nörofilament hafif zincir (NfL), Fosforlanmış tau protein (p-tau protein), Glial fibriler asidik protein (GFAP), Nörona özgü enolaz (NSE), S100 kalsiyum bağlayıcı protein (S100B), Beyin kaynaklı nörotrofik faktör (BDNF), cAMP yanıt elemanı bağlayıcı protein (CREB), melatonin parametrelerine bakılmıştır. Nörodejeneratif parametreler ve anket sonuçları, denek ve kontrol grubu arasında karşılaştırılmıştır, ayrıca denek grubunun nöbet öncesi ve sonrası nörodejeneratif parametreler değerleri de kıyaslanmıştır. Bu nörodejeneratif parametrelerin PUKİ ile ilişkisi değerlendirilmiştir. Denek grubunun çalışma hayatının uyku kalitesine olan etkisi incelenmiştir. Verilerin, IBM SPSS Statistics 25.0 programı ile kullanılarak analiz edilmiştir. Anlamlılık düzeyi olarak p<0,05 değeri kabul edilmiştir. Bulgular: Çalışma denek grubunda 14 (%46,7) kadın, 16 (%53,3) erkek; kontrol grubunda ise 15 (%51,7) kadın, 14 (%48,3) erkek olmak üzere toplam 59 katılımcı (Kadın n=29 (%49,2), erkek n= 30 (%50,8)) ile yürütülmüştür. Denek grubunun kontrol grubuna kıyasla PUKİ (p=0,002) puanlarının ortalaması daha yüksek, SAA (p=0,003) puanlarının ortalaması daha düşük bulunmuştur. Nörodejeneratif parametrelerden S100B (p=0,003) değerleri denek grubunda kontrol grubuna göre daha yüksek, melatonin (p=0,037) değerleri ise daha düşük saptanmıştır. NfL (p=0,120), GFAP (p=0,412), PMAPT (p=0,929), CREB (p=0,726) ve BDNF (p=0,966) değerleri için denek ve kontrol grubu arasında istatiksel olarak anlamlı farklılık saptanmamıştır. Denek grubu nöbet öncesi ve sonrası kıyasladığında, NSE (p=0,010) nöbet sonrasında daha yüksek saptanmış ancak GFAP (p=0,156), NFL (p=0,185), S100B (p=0,943), PMAPT (p=0,829), CREB (p=0,829), BDNF (p=0,476) ve melatonin (p=0,790) seviyelerinde istatiksel olarak anlamlı farklılık saptanmamıştır. Denek grubunun çalışma hayatı özellikleri ile PUKİ arasındaki ilişki istatiksel olarak anlamlı bulunmamıştır. Katılımcıların PUKİ puan ortalama değerleriyle nörodejeneratif parametreleri arasında ise anlamlı ilişki olmadığı görülmüştür. Sonuç: Nöbet tutan sağlık çalışanlarının; PUKİ puan ortalamasının daha yüksek yani uyku kalitesinin daha kötü olduğu, SAA puan ortalamasının ise daha düşük yani akşamcıl tipe daha yakın olduğu gözlenmiştir. Bu çalışma sağlık çalışanlarında nöbet sonrası uykusuzluğun, NSE üzerinde akut etki yaptığını, düzenli olarak nöbet tutmanın ise S100B seviyeleri arttırdığını, melatonin seviyelerini azalttığını gösteriyor. Nörodejeneratif parametrelerimizin tamamında farklılık saptamasak da bir kısmında etkilenme söz konusudur. Çalışmada, sirkadiyen ritim ve uyku bozukluğunun nörodejeneratif etkilere sebep olduğunu düşündürmektedir. Anahtar Kelimeler: Uyku bozukluğu, sirkadiyen ritim, nörodejenerasyon, melatonin