Şemsüddîn Ebû Sâbit Muhammed Abdülmelik ed-Deylemî'nin el-Cem'u Beyne't-Tevhîd-i ve't-Ta'zîm adlı eserinin tahkik ve incelenmesi

Bu araştırma, Şemsüddîn ed-Deylemî'ye (ö. 589/1193'ten sonra) ait "el-Cem'u Beyne't-Tevhîd-i ve't-Ta'zîm" adlı Arapça yazma eserin tahkikini amaçlamaktadır. Söz konusu yazma, müellifin Farsça kaleme aldığı eserinin Arapça bir özeti niteliğindedir. Müellif, bu özeti Arapça konuşan ilim talebelerine sunma ihtiyacı duymuştur. Eser, Allah Teâlâ'nın iki sıfatını ele almaktadır: O'nu, kendisine layık şekilde tevhid etmek ve bütün sıfatlarında mutlak anlamda ta'zîme layık olduğunu kabul etmek. Bu bağlamda, Allah Teâlâ'nın her bir varlıktan daha biricik ve her ferdî varlıktan daha müstakil olduğu vurgulanmakta; bununla birlikte, O'nun mutlak azamete sahip olduğu, bu azametin bir sınırı bulunmadığı ve hiçbir aklın onu tam olarak idrak edemeyeceği ifade edilmektedir. Nitekim Kur'an'da bu hakikat şu ayetle sabittir: (Hiçbir şey َ ْی َس َكِمث .(değildir benzeri nun'O :birleştirmiştir yöntemi iki eserinde ,Müellif . ٌ﴾. ْ ء ِل َشي ْ ﴿ل biri filozoflar ve kelâm âlimlerinin yöntemi, diğeri ise sûfî âriflerin yöntemi. Kitabını on bölüm hâlinde düzenlemiş; bu bölümlerde tevhîd ve ta'zîm kavramlarının ne anlama geldiğini açıklamış, bu kavramların anlamları konusundaki görüş ayrılıklarını ve Allah'a nasıl nispet edileceği hususundaki farklı yaklaşımları ortaya koymuştur. Müellife göre, bir Müslüman ne sırf tevhîde yönelerek Allah'ın sıfatlarını inkâra sapmalı, ne de sadece ta'zîme yönelerek teşbîh ve cisimlendirmeye düşmelidir. Aksine, tevhîd ile ta'zîmi birleştiren mutedil bir yol izlemelidir. Müellif, Allah Teâlâ'nın azametinin yönlerini açıklayan bir bölüm ile O'nun birliğinin yönlerini açıklayan ayrı bir bölüm kaleme almıştır. Bu iki bölümde, Allah'a zaman ve mekân nispet etme konusundaki felsefî görüşünü ele almış; ancak bu zaman ve mekânın mahlûkatınki gibi olmadığını vurgulamıştır. Eserde, aklî-felsefî deliller ile naklî-şer'î deliller (Kur'an, Sünnet, icmâ ve akıl sahiplerinin ittifakı) bir araya getirilmiştir. Müellif, kitabının sonunda eseri yazma sebebini, faydalarını ve kimlerin bu eserden istifade edebileceğini açıklayan bir hâtime (sonuç) bölümü eklemiştir