Sermaye birikimi, uluslararası iş bölümü ve emek süreci bağlamında atık endüstrisi: Ambalaj atığı örneği

Türkiye'de 2000'li yıllarla birlikte toplama-ayrıştırma tesisleri (TAT) ile geri dönüşüm tesislerinin (GDT) sayısı, atık yönetimine ilişkin düzenleme ve politikalarla birlikte hızla artmıştır. Bu gelişme, küresel ölçekte 1980'lerden itibaren kamusal bir hizmet alanı olan atık yönetiminin sermaye birikim alanına açılmasının bir yansımasıdır. Başlangıçta çevre dostu bir ürün olarak geliştirilen plastikler, günümüzde ekolojik sorunların başlıca kaynağı haline gelmiş; bu soruna çözüm ise atıktan meta üretiminde aranmıştır. Atıktan meta üretimi, TAT ve GDT'ler aracılığıyla yürütülen toplama, ayrıştırma ve geri dönüşüm faaliyetleri üzerinden şekillenmektedir. Bu çalışmada, Türkiye atık endüstrisinin sermaye birikim süreçleri ve küresel kapitalizme eklemlenmesindeki rolü plastik ambalaj atıkları üzerinden incelenmektedir. Çalışmada, plastiklerin 1800'lerin sonlarında bir malzeme olarak ortaya çıkışından günümüzde atık yönetimi sorununun merkezine yerleşmesine kadar geçen dönüşüm, malzeme–kapitalizm ilişkisi bağlamında ele alınmıştır. Bu doğrultuda çalışmanın kavramsal ve kuramsal çerçevesi Marxist politik ekonomi yaklaşımına dayanmaktadır. Sermaye birikim sürecinde değer üretimi, emeğin çift yönlü niteliği üzerinden analiz edilmiştir. Buna göre toplama ve ayrıştırma faaliyetleri "değer koruma", geri dönüşüm faaliyetleri ise "değer üretme" süreçleri olarak ele alınmıştır. Küresel atık ticareti bağlamında ise, geç kapitalistleşen ülkelerdeki atık işleme faaliyetleri "eşitsiz bileşik gelişme" dinamikleri çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bu perspektiften hareketle Türkiye'de atık endüstrisinin sermaye birikim süreçleri ve küresel kapitalizme eklemlenmedeki rolünü ortaya koymak amacıyla yürütülen saha araştırmasında, 12 TAT ve GDT yetkilisiyle yarı yapılandırılmış soru formu aracılığıyla yüz yüze derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir.