Sunnism versus shi'ism? Rise of the shi'i politics and of the ottoman apprehension in late Nineteenth Century Iraq

19. yüzyılda meydana gelen toplumsal dönüşümlerin önde gelen temalarından biri, din merkezli modern siyasi söylem ve eylemlerin yükselişi olmuştur. Genel itibariyle toplumsal mobilizasyon ve örgütlü hareketlerin tekamülünü, siyasallaşma süreçleri izlemiştir. Irak örneğinde ise Şiiliğin toplumun çeşitli katmanları üzerinde giderek artan nüfuzu, bu yapısal dönüşüm sürecinin bir parçasını teşkil etmektedir. Gerek döneme ilişkin tarih yazımı gerekse siyasi tartışmalarda bahsi geçen ?Şiiliğin yükselişi? söylemi Şiiliğin fiili yayılışından ziyade böyle bir yapısal dönüşüm sürecine tekabül etmektedir. Başka bir ifadeyle, saygın Şii Müçtehidler etrafında kenetlenen Iraklı Şiiler artık siyasal alanda kayda değer bir ağırlık kazanmışlardır.Irak'ta Şii siyasetinin yükleşinin ardında yatan, yukarıda bahsettiğimiz konjektürel sebeble birlikte, iki temel sebep daha vardır. Bunlardan birincisi, Osmanlı imparatorluğunun merkezileşme çabaları kapsamında yürütülen iskan faaliyetlerinin toplumsal yapıda meydana getirdiği dalgalanmaların bıraktığı derin tersirlerdir. Diğeri ise, Şii hukukunda meydana gelen bir dönüşüm olan Usuliliğin Ahbariliğe karşı kazandığı zaferi takiben müçtehidlik kurumunun tebarüz etmesidir. Zira böylelikle Şiilerin siyasete olan yaklaşımları değişmiş ve dünyevi meselere zamanla daha fazla müdahil olmaya başlamışlardır.Şii Müçtehidlerin Irak toplumu ve bölgesel siyaset üzerinde giderek artan etkisi, Osmanlı idarecilerinin bölgedeki devlet otoritesinin bekası konusunda ciddi kaygılar taşımalarına sebebiyet vermiştir. İdarecilerin saplantı derecesine varan kaygıları devletin resmi yazışmalarında açıkça görülebilmektedir. Buna müteakip, devlet yetkilileri gerekli tedbirlerin alınması konusunda fikir birliğine varmış ve gerek konjektürel gerekse dini hassasiyetlerin tesiriyle Şii ulemaya karşı fiili güç kullanımdan ziyade Sünni eğitim faaliyetlerinin yoğunlaştırılmasına karar vermişlerdir. Ne var ki, bölegede Sünniliğin güçlendirilmesi salt dini bir mesele olmaktan çok siyasi bir zaruret olarak telakki edilmiştir.Bu çalışmanın ilerleyen bölümlerinde geç 19. yüzyılda Irak'ta yaşayan Şii ve Sünniler arasında cereyan eden bazı toplumsal ilişki örnekleri de irdelenmektedir. Tarih yazımında iddia edildiğinin aksine, Irak'lı Şiiler ve Sünniler arasında toplumsal alanda bir takım sıkıntılar olmakla birlikte ciddi bir çatışma yoktur. Zira husumetvari meseleler çoğunlukla Osmanlı tebası olmayan Şiiler ve Osmanlı hükümet memurları arasında yaşanmaktadır. Bunlarla birlikte bu çalışmanın son bölümü, hayli karmaşık bir ilişkiler ağını da çözümlemeye teşebbüs eder ve özellikle Osmanlı idarecilerinin Şiiliğe ve Şiilere karşı geliştirdiği iki farklı bakışı inceler. Osmanlılar Şiiliğe karşı tahkir edici bir söylem geliştirmelerine ve her fırsatta bu mezhebi ?itikâd-ı bâtıla? olarak zikretmelerine karşın Şiileri Irak toplumunu oluşturan diğer öğelerle eşdeğer telakki etmişler hatta Yezidi, Şii ve Bektaşileri idari kadrolarına da tayin etmişlerdir.Anahtar Sözcükler: 2. Abdülhamid, Sünnilik, Şiilik, Irak, İran, Osmanlı, Müçtehid.