Şizofreni hastalarında zaman perspektifinin işlevsellik ve klinik değişkenlerle ilişkisi

Amaç: Bu çalışmada, şizofreni hastalarında zaman perspektifinin işlevsellik ve klinik belirtilerle ilişkisini incelemek ve bireylerin kronotip özelliklerini dikkate alarak bu ilişkileri daha kapsamlı biçimde değerlendirmek amaçlanmaktadır. Yöntem: Çalışma Çukurova Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Polikliniği'nde yürütülmüştür. Çalışmamız psikiyatri polikliniklerine ayaktan başvuran, 100 şizofreni tanılı hasta ve benzer sosyodemografik özelliklere sahip 95 sağlıklı kontrolden oluşmaktadır. Katılımcılara Zimbardo Zaman Perspektifi Ölçeği (ZZPÖ), Yaşam Niteliği Ölçeği (YNÖ), Calgary Depresyon Ölçeği (CDÖ), Sabahçılık-Akşamcılık Ölçeği (SAÖ), Pozitif ve Negatif Sendrom Ölçeği (PANNS) ve tarafımızca hazırlanan sosyodemografik veri formu verilmiştir. Bulgular: Şizofreni hastalarında zaman perspektifi alt boyutlarından geçmiş olumsuz (p=0,018) yönelim anlamlı biçimde daha yüksek; geçmiş-olumlu (p=0,009), şimdi-hazcı (p=0,004) ve gelecek odaklı (p<0,001) yönelim daha düşük saptanmış olup şimdi-kaderci (p=0,19) yöneliminde gruplar arasında anlamlı bir fark saptanmamıştır. Yaşam niteliği ölçeği alt boyutlarından kişilerarası ilişkiler ile geçmiş olumsuz ile negatif yönde (rho=-0,233, p=0,020) ve geçmiş olumlu (rho=0,237, p=0,018) ile pozitif yönde anlamlı ilişki saptanmıştır. Mesleki rol ile geçmiş olumlu (rho=0,223, p=0,026), gelecek odaklı (rho=0,312, p=0,002) alt boyutları arasında da pozitif yönlü anlamlı ilişki saptanmıştır. Eşya ve faaliyet ile gelecek odaklı (rho=0,240, p=0,016), toplam yaşam niteliği ile geçmiş olumlu (rho=0,222, p=0,026) ve gelecek odaklı (rho=0,284, p=0,004) alt boyutlar arasında pozitif yönlü anlamlı ilişki saptanmıştır. Zaman perspektifi alt boyutları ile PANSS (pozitif, negatif, genel, toplam) ve depresyon arasında anlamlı ilişkiler saptanmıştır. Sonuç: Şizofreni hastalarının zaman perspektifi profillerinin sağlıklı kontrollere kıyasla belirgin biçimde farklı olduğu görülmüştür. Bu bireylerin geçmişi daha olumsuz, geleceği ise daha belirsiz ve umutsuz bir biçimde değerlendirme eğiliminde oldukları; ayrıca şimdiki zamandan haz alma kapasitelerinin azaldığı tespit edilmiştir. Zaman perspektifindeki bu bozulmaların depresyon eş tanısı, klinik belirti şiddeti ve kronotip özellikleriyle ilişkili olduğu sonucuna varılmıştır. Söz konusu farklılıklar, hastalığın klinik seyri ve yaşam niteliği üzerinde önemli etkiler yaratmaktadır. Zaman perspektifindeki dengesizlikler bireylerde farklı klinik görünümlere yol açabilmekte; bu nedenle tedavi planlamasında yalnızca belirti şiddeti değil, bireyin zaman perspektifi profili, işlevsellik düzeyi ve depresif belirtileri de bütüncül biçimde değerlendirilmelidir. Anahtar Sözcükler: Şizofreni, zaman perspektifi, işlevsellik, kronotip.