Sınıf öğretmenlerinin bilime yönelik zihinsel modelleri

Bu araştırma, sınıf öğretmenlerinin bilime yönelik zihinsel modellerini incelemeyi ve bu modellerin sınıf içi öğretim uygulamalarına nasıl yansıdığını ortaya koymayı amaçlayan nitel bir çalışmadır. Araştırmanın teorik çerçevesi, bilimin doğasını sadece yöntemsel süreçlerle değil, aynı zamanda değerler, bilimsel pratikler ve toplumsal ilişkiler gibi çok boyutlu unsurlarla açıklayan Yeniden Kavramsallaştırılmış Aile Benzerliği Yaklaşımı (FRA) üzerine kurulmuştur. Çalışma, öğretmenlerin bilimi nasıl algıladıklarını, zihinsel olarak nasıl yapılandırdıklarını ve bu yapılandırmaların ders içi uygulamalarını nasıl etkilediğini derinlemesine analiz etmeyi hedeflemiştir. Araştırma, nitel araştırma yöntemlerinden fenomenolojik desen kullanılarak yürütülmüştür. Bu desen, katılımcıların yaşantılarından yola çıkarak belirli bir olguya ilişkin algı, deneyim ve anlamların ortaya çıkarılmasına olanak tanımaktadır. Araştırmanın örneklemini, Tokat ilindeki 35 ilkokulda görev yapan 126 sınıf öğretmeni oluşturmaktadır. Veri toplama süreci, öğretmenlerden "bilim" kavramını temsil eden bir görsel çizmeleri ve bu çizimi yazılı olarak açıklamaları istenerek gerçekleştirilmiştir. Ayrıca öğretmenlere, bilimi öğretirken kullandıkları yöntem, teknik ve stratejiler sorulmuş; bu sayede öğretim süreçlerindeki tercihleri ile zihinsel modelleri arasındaki olası ilişkilerin belirlenmesine yönelik veriler de toplanmıştır. Bu formlar, toplam 376 öğretmenden 126'sı tarafından eksiksiz olarak doldurulmuştur. Elde edilen veriler, görsel analiz, FRA temelli içerik analizi ve betimsel analiz yöntemleriyle değerlendirilmiştir. Araştırma bulgularına göre, öğretmenlerin çizimlerinin büyük çoğunluğu (%75,40) bilimi kısmen temsil ederken, sadece %19,00'ı bilimi açıkça temsil etmektedir. Görsellerde en sık kullanılan nesne ve semboller arasında doğa öğeleri (güneş, ağaç), bilimsel araçlar (mikroskop, test tüpü) ve sembolik göstergeler (kitap, ampul, DNA) bulunmaktadır. FRA temelli analizler, öğretmenlerin bilimin bilişsel-epistemik boyutlarında (Amaç ve Değerler, Bilgi Üretimi ve Türleri) güçlü bir farkındalığa sahip olduklarını, ancak sosyal-kurumsal boyutlarda (Profesyonel Etkinlikler, Kurumsal Yapılar / Finansal Sistemler, Politik Güç Yapıları) zayıf kaldıklarını ortaya koymuştur. Öğretim stratejileri incelendiğinde, öğretmenlerin en çok "yaparak yaşayarak öğrenme" (%20,0), "araştırma-inceleme" (%17,1) ve "deney yapma" (%16,2) gibi öğrenci merkezli yöntemleri kullandıkları belirlenmiştir. Bu sonuçlar, öğretmenlerin bilim eğitiminde aktif katılım ve deneyim temelli öğrenmeye önem verdiklerini göstermektedir. Ancak, proje tabanlı öğrenme ve gözlem gibi daha kapsamlı yöntemlerin daha az kullanılması dikkat çekicidir. Sonuç olarak, sınıf öğretmenlerinin bilim anlayışlarının öğrenci merkezli bir yaklaşıma sahip olduğu, ancak bilimin toplumsal ve kurumsal yönlerini temsil etme konusunda eksiklikler taşıdığı belirlenmiştir. Bu bulgular ışığında, öğretmen yetiştirme programlarının ve hizmet içi eğitimlerin FRA temelli olarak yeniden yapılandırılması, bilimin tüm boyutlarını kapsayan bir öğretim anlayışının geliştirilmesi için önerilmektedir.