Soma Elektrik Üretim ve Ticaret Anonim Şirketi tesislerinde çalışan işçilerde bazı sosyodemografik faktörlerle yaşam kalitesinin ilişkisi

Ill ÖZET Giriş İş sağlığının konusu çalışma yaşantısı ve sağlık sorunları arasındaki ilişkilerin incelenmesidir. Günümüzde artık iş sağlığı sadece meslek hastalıkları veya iş kazalarıyla birlikte anılan bir tanımlamadan çok, işten memnuniyet ve daha üstün bir yaşam kalitesini de içine alan bir kavram olmuştur. Çalışan insan bir çok sağlık sorunuyla karşı karşıyadır. Bu sorunlar tek bir neden sonuç ilişkisiyle açıklanamayacak derecede karmaşık bir yapıya dönüşmüştür. Psikososyal faktörlerin sağlık sorunlarında oynadıkları rolün fark edilmesi, son yıllarda iş sürecinin ruhsal ve fiziksel sağlığı etkileyen yönlerini ortaya koyan araştırmalara bir ivme kazandırmıştır. Çoğunlukla psikososyal faktörler ve sağlık arasındaki ilişki ile ilgili teorik olarak strese dayalı çalışmalar yapılmıştır. İşyerindeki stres, işyeri çevresi ve çalışma koşullarındaki faktörlere maruziyetin bileşik bir sonucudur. Bugün dünyada sağlığın ve sağlık girişimlerinin sonuçlarının değerlendirilmesinde değişik yöntemler kullanılmaktadır. Geleneksel yöntemler genellikle sağlığın nesnel sonuçlarım ölçmektedir. Yeti yitimi, davranışlarla ilgili göstergeler öznel değerlendirmeyi içerir. Bu geleneksel göstergelerin bireyin sağlık durumunu değerlendirmedeki yetersizliği, daha çok hastanın veya bireyin kendi durumunu kendi değerlendirdiği daha öznel gereçlerin geliştirilmesine neden olmuştur. Bunlar pozitif sağlık, sosyal sağlık ve yaşam kalitesidir. Genel olarak "kalite" iyiliğin bir derecesidir. DSÖ, yaşam kalitesini bireylerin içinde yaşadıkları kültür ve değerler sistemindeki kendi yaşam algılan şeklinde tanımlanmıştır. Son yıllarda sağlıkla ilgili yaşam kalitesi ölçeklerinde artış vardır. Bugün çok sayıda genel ve hastalığa özel sağlıkla ilgili yaşam kalitesi ölçekleri geliştirilmiştir. İş yaşamında açık bir şekilde tanımlanmış yaşam kalitesi kavramı yoktur. Bu konu ile ilgilenen araştırmacılar daha çok iş memnuniyeti, iş doyumu, iyilik durumu, iş gerginliği ve stresi, mental sağlık boyutları ile yaşam kalitesini açıklamaya çalışmışlardır. Bu konu ile ilgili olarak değişik sınıflamalar bulunmaktadır. Bunların en önemlisi iş özellikleri sınıflamasıdır. İş özellikleri iş içeriği, iş istemleri, mikro düzeyde işçi ilişkileri, istihdam koşulları, iş yoksunlukları, ödüller ve iş çevresi gibi konu başlıklarını içermektedir. Örgütsel yapının ve yönetim biçiminin de iş memnuniyeti üzerinde önemli sayılabilecek etkileri bulunmuştur. Gereç Yöntem Bu araştırma Soma Elektrik Üretim ve Ticaret Anonim Şirketi (SEAŞ) üretim ve üretime destek birimlerinde çalışan işçilerin sosyodemografik özellikleri, çalışma yaşantıları, algıları ve değerlendirmeleri ile yaşam kalitesi arasında bir ilişki olup olmadığını bulmak üzere 627 işçi üzerinde yapılmış kesitsel bir çalışmadır. Bu amaçla işçilerin sosyodemografik özellikleri, çalışma yaşantıları, çalışma yaşantıları ile ilgili algıları ve değerlendirmelerini ölçmek üzere araştırmacı tarafından bir anket formu geliştirilmiştir. Bu anket formuna ek olarak işçilerin yaşam kalitesini belirlemek için DSÖ'nün geliştirdiği, Türkiye'de geçerlilik ve güvenirliliği kanıtlanmış Dünya Sağlık Örgütü Yaşam Kalitesi Anketi Kısa Formu (WHOQOL-BREF) uygulanmıştır. Ayrıca iş yeri kayıtlarından işçilerin işe devamsızlıkları ile iş kazası geçirme durumları elde edilmiştir. WHOQOL-BREF, algılanan genel yaşam kalitesi (GYK) ve algılanan genel sağlık durumunu (GSD) sorgulayan iki genel soru ile fiziksel, ruhsal, sosyal ilişkiler ve çevresel olmak üzere dört alana sahip bir ölçektir. GYK ve GSD 'ye ek olarak bu dört alan skoru (0- 20 arasında) araştırmanın bağımlı değişkenleridir.IV GYK ve GSD ile bağımsız değişkenleri karşılaştırmak için ki kare testi uygulanmıştır. Yaşam kalitesi alan puanları ile bağımsız değişkenler arasında ise önce tek değişkenli karşılaştırmalar yapıldı ( Student t testi, One way ANOVA, Mann Witney U, Kruskal Wallis). Daha sonra tek değişkenli analizlerde anlamlı ilişki bulunan bağımsız değişkenler çoklu analize alınmıştır (Multipl Lineer Regresyon). Bulgular Algılanan genel yaşam kalitesi (GYK), algılanan genel sağlık durumu (GSD) ve yaşam kalitesi alan puanları ile ilişkili bulunan değişkenler şunlardır. Herhangi bir sağlık sorunu olanların GSD ve bedensel alan puanı diğerlerine göre daha düşük bulunmuştur. Kendini yaşlı hissedenlerin GYK, GSD ve bedensel ve ruhsal alan puanları diğerlerine göre daha düşüktür. Geniş aile yapısına sahip olma bedensel alan puanını, evde hasta birey bulunması ruhsal alan puanını, kardeş sayısının fazla olması sosyal alan puanını düşürmektedir. Evlilik yaşantısı süresi ile yaşam kalitesi arasında pozitif bir ilişki vardır. Evlilik süresi artıkça ruhsal alan puanı yükselmektedir. Herhangi bir sosyal örgütte görevi olanların bedensel alan puanı, toplumdan saygınlık gördüğünü düşünenlerin GYK, GSD ve sosyal alan puanı yüksek bulunmuştur. Ayrıca işyeri sosyal aktivitelerini yetersiz bulanların GYK ve GSD 'si düşüktür. İşçinin sosyoekonomik özellikleri yaşam kalitesini belirleyen önemli etmenler arasındadır. Sosyoekonomik durumu iyi olanların GYK, GSD ve alan puanlan daha yüksek düzeydedir. Geleceğe iyimser bakanların GYK, GSD, ruhsal, sosyal ve çevresel alan puanı yüksektir. Vardiyasız bölümde sadece gündüz çalışanların GSD ve üretim hattında çalışanların bedensel alan puanı düşük bulunmuştur. İşyeri çevresi sosyal desteğinden hoşnut olanların GYK, GSD, ruhsal ve sosyal alan puanları yüksek düzeydedir. Aynı şekilde iş doyumu da GYK, GSD ve alan puanlarını olumlu yönde etkilemektedir. Hizmet içi eğitim alanların bedensel alan puanı yüksek, eğitime katılmak isteyenlerin GSD' si yüksek, GYK' si düşük bulunmuştur. İşyerinden ödül alanların GYK, ruhsal ve sosyal alan puanı almayanlara göre daha yüksektir. İşyerinde stresli bir ortamın olması, çalışanlar arasında huzursuzlukların yaşanması sosyal ve çevresel alan puanım olumsuz yönde etkilemektedir. Bu durum işten hoşnutluk ve işyerinde kalma isteği ile doğru orantılıdır. Bir diğer önemli faktör ise iş yeri sorumluluklarının düzeyidir. İşyeri sorumlulukları fazla olanların sosyal ve çevresel alan puanları olumsuz etkilenmektedir. Ayrıca bu durum GSD'yi düşürmektedir. İş üzerinde kontrolü yüksek olanların, bedenen az yorulanların GSD' si daha yüksek düzeydedir. İşteki otonomi isteği sosyal alan puanının arttırmaktadır. Bununla birlikte iş kapasitesini verimli kullandığını belirtenlerin GYK ve sosyal alan puanı yüksek düzeydedir. Yaşam kalitesini etkileyen bir diğer değişken ise işyerindeki tehlikeli koşullarıdır. İşyerindeki tehlikeli koşullar arttıkça GYK ve GSD olumsuz yönde etkilenmekte, sosyal ve çevresel alan puanları düşmektedir. Sonuç Ve Öneriler Sonuç olarak çalışma koşulları, işin içeriği, çalışma biçimi, işyerindeki sosyal destek, işten memnuniyet ve iş doyumu, iş üzerinde kontrol becerisi, iş istemleri ve otonomi ile yaşam kalitesi arasında anlamlı ilişkiler olduğu görülmüştür. Çalışma koşullarının düzenlenmesi, iş üzerinde kontrolün, işten memnuniyet ve doyumun arttırılması, otonomi sağlanması ve sosyal desteğin geliştirilmesi ile yaşam kalitesinin yükseltilebileceği düşünülmektedir. Anahtar Kelimeler: İş sağlığı, Yaşam kalitesi, İş memnuniyeti, İş ile ilgili psikososyal faktörler, İşe devamsızlık.