Sosyal bilgilerde bilgi okuryazarlığı: Öğrenci görüşlerine yönelik bir durum çalışması

Bilgi okuryazarlığı bilgi toplumunun gerekliliklerinden biridir. Bilgi okuryazarlığı ihtiyaç duyduğu bilgiyi nerede, ne zaman bulabileceğini bilme, bilgiyi değerlendirmede etik ilkelere uyma, bilgiyi organize edebilme ve bilgiyi yeniden oluşturabilme gibi becerileri içinde barındırır. Bilgiyi üreten, bilgiyi kullanabilen beceri ve değerler ile öğrencileri donatarak, etkin bir Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı yetiştirebilmek sosyal bilgiler programının temel amaçlarındandır. Bu açıdan ele alındığında sosyal bilgiler ile bilgi okuryazarlığı arasındaki ilişkinin önemi hemen göze çarpmaktadır. Bu araştırma sosyal bilgiler alanında bir ilk olma özelliği taşıması açısından önem arz etmektedir. Türkiye'deki literatür incelendiğinde sosyal bilgilerde ortaokul öğrencilerinin bilgi okuryazarlığı boyutunu ele alan herhangi bir çalışmanın varlığına rastlanmamıştır. 2005 ile 2017 Sosyal bilgiler programları, bilgi okuryazarlığı açısından beceri, değer, kazanım, öğrenme alanları (öğrenme alanından Bilim Teknoloji Toplum ünitesi) olarak ele alınmıştır. Araştırma 2015-2016 eğitim-öğretim yılında Bolu ili ortaokullarında öğrenim gören 141 öğrenci üzerinde yapılmıştır. Bu öğrencilerin tamamını 8. Sınıf öğrencileri oluşturmaktadır. Araştırmada nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Nitel araştırma modellerinden ise tanımlayıcı durum çalışması kullanılmıştır. Araştırmamızın ilk bölümünde nitel araştırma yöntemlerinden yarı yapılandırılmış görüşme tekniğine uygun ön görüşme formu, ikinci bölümünde ise nitel araştırmada bir başka veri toplama tekniği olan doküman incelemesi tekniği kullanılmıştır. Görüşme formundan elde edilen bulgular betimsel analiz yöntemiyle çözümlenerek tablolar halinde grafik, frekans ve yüzde dağılımları ile birlikte verilmiştir. Sosyal Bilgilerde bilgi okuryazarlığı ile öğrencileri ödev incelemeleri üzerinden bilgi okuryazarlığı durumlarını belirlemek amacıyla gerçekleştirilen bu çalışmanın bulgularından ortaya çıkan sonuçlar; Öğrencilere ön görüşmede ödevleriniz için hangi web sitelerini kullanmayı düşünüyorsunuz sorusu sorulduğunda %51,1'i bilgiyi aramak için herhangi bir web sitesi ismi belirtmemiştir Burada öğrencilerin yarısından fazlası nereden arama yapabileceklerini bilmedikleri ve erişim becerilerinde sorun olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu sebeple de bilgiyi arama stratejilerini kullanamadıkları görülmüştür. Öğrencilerden gelen ödevler incelendiğinde %63,3'ünün web sitelerinden aldıkları bilgileri kopyala-yapıştır yöntemini kullanarak aldığı, % 97,5'in de ödevinde kaynakçaya yer vermediği görülmüştür. Bu durumun, öğrencilerin bilgi yığınlarını işleme, ayrıştırma, süzgeçten geçirme, etik ilkeleri göz önünde bulundurarak bilgileri araştırmasında kullanırken kaynak belirtme gibi bilgi okuryazarlığına ait becerilerinin eksik olmasından kaynaklandığı düşünülmüştür. Bu bulgular ışığında bilgi okuryazarlığı eğitimine yönelik ve ileride yapılabilecek araştırmalara dair öneriler ise araştırma sonuçlarında öğrencilerin ödevlerini kes, kopyala, yapıştır şeklinde yaptığı görülmüştür. Bunların önüne geçebilmek için Turnitin gibi intihal programlarının kullanımı hakkında öğretmenlere bilgi vererek ödevlerin daha özgün gelebilmesi için çalışmalar yapılabilir. Bilgi okuryazarlığının çok küçük yaşlarda öğrencilere kazandırılması gerektiği için Milli Eğitim Bakanlığı eğitim programları bu yönde düzenleyebilir. Ayrıca öğrencilerin doğru bilgi kaynaklarına ulaşmalarını sağlamak için Milli Eğitim Bakanlığı ve ilgili kuruluşlar dijital bir araştırma platformu kurabilir ya da bütün güvenilir kaynakların tek çatı altına topladığı sanal bir kütüphane oluşturabilir.