Sosyal Güvenlik Kurumu perspektifinden kayıtlı ve kayıtdışı istihdamda yaşanan iş kazaları: Antalya örneği

Bu çalışmada, Antalya Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğü Arşivi'nde bulunan 2019,2020 ve 2021 yıllarında düzenlenmiş "iş kazası" konulu raporları analiz edilmiştir. Çalışmayı benzer çalışmalardan ayıran özelliği iş kazalarının çok boyutlu bir şekilde ele alınmasıdır. Çalışmada, kazazedenin cinsiyeti, yaşı, kaza anında sigortalı olup olmadığı, mesleki tecrübesinin olup olmadığı ve iş kazası yaşanan işyerindeki çalışma süresi, kaza sırasında yürütülen iş, iş kazası yaşanan işyerinin işkolu, kaza öncesinde kazazedenin Temel İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) ve mesleki eğitim alıp almadığı, kaza anında kazazedeye kişisel koruyucu donanın (KKD) sağlanıp sağlanmadığı ve yaşanan iş kazasının bu eğitim ve KKD ile ilgili olup olmadığı, mesai başlangıç saati ve kaza saatleri, iş kazası sebebiyle oluşan yaranın türü, yaranın vücuttaki yeri, yaralanmaya sebep olan olayın kazazedenin asıl işini yaptığı sırada yaşanıp yaşanmadığı, kazanın kazazedeye verdiği zarar (ölüm, sürekli iş göremezlik vs), iş kazası başvurularının nasıl sonuçlandığı (iş kazasıdır, iş kazası değildir, iş kazası olup olmadığı tespit edilememiştir), kazanın tarafları olan işçi, işveren ve 3. Kişi(lere) verilen kusur oranları ve kusur gerekçeleri, bildirimi yapılmayan iş kazalarının tespitini mümkün kılan deliller, iş kazası olduğu tespit edilemeyen başvurularda tespitin yapılamama gerekçeleri, iş kazası olmadığına karar verilen başvurularda bu kararın verilme gerekçeleri, işveren tarafından iş kazası bildirimi yapılıp yapılmadığı ve işveren tarafından iş kazası bildirimi yapılmamış vakalarda kazazede veya hak sahiplerinin kazadan ne kadar süre sonra iş kazası başvurusunda bulunduğu, iş kazası başvurularının kaçında kazazedeye veya hak sahibine gelir bağlandığı tespit edilip, bir veri formuna aktarılmıştır. İstatistiksel değerlendirmeler Pearson Ki Kare Testi, Fisher'ın Kesin Testi (Fisher's Exact Test), Mann Whitney U Testi ve Kruskall Wallis Testi ile yapılmıştır. Çalışmada elde edilen sonuçlara göre, kazazedelerin çoğunluğu erkek ve 31-50 yaş aralığındadır. Kayıt dışı çalışma sırasında meydana gelen ve işveren tarafından bildirilmeyen iş kazaları yaygındır. İş kazaları çoğunlukla hem mesleki tecrübesi az hem de bir işyerinde işe yeni başlayan kişiler tarafından yaşanmaktadır. Kaza sırasında yürütülen işe göre en çok kaza inşaat işleri sırasında, hizmet (alım satım ve diğer ticari faaliyetler), taşıtlar dahil olmak üzere hareket halinde iken (trafik kazaları) ve üretim imalat işleme depolama işleri sırasında gerçekleşmektedir. İşkolu koduna göre ise çoğunlukla inşaat, konaklama ve eğlence işleri ve ticaret, büro, eğitim ve güzel sanatlar işkollarında yaşanmaktadır. Kazaların çoğunluğu kazazedenin asıl işini yaptığı sırada gerçekleşmektedir. Kazaların büyük çoğunluğu Kepez ve Muratpaşa ilçelerinde kurulu işyerlerinde yaşanmaktadır, en sık görülen yara türü "kemik kırıkları", en çok yaralanan vücut bölgesi "bedenin etkilenmiş çeşitli bölgeleri" , en çok yaralanmaya sebep olan olaylar yüksekten düşme, araçlar veya nesneyle çarpışma/ çarpma, keskin bir materyal ya da araç ile temastır. Kazazedeler arasında ciddi oranda temel ve mesleki İSG Eğitimi almayan ve kaza sırasında KKD bulunmayanların oranı yüksektir. Mesai saatlerinin uzaması ile iş kazası sayısı artmaktadır. İş kazalarının yaklaşık yarısı kazazedenin sürekli iş göremezlik derecesi (SİD oranı) %10 ve üzeri olacak şekilde yaralanması ile sonuçlanmaktadır. İşçi ve işverenlere verilen kusur oranlarının gerekçesi 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nda belirtilen sorumlulukların yerine getirilmemesidir. İşveren tarafından bildirilmeyen kazalar, elde edilen delillerle tespit edilebilmektedir. Bu delillerin bulunmaması halinde ise tespit yapılamamakta veya başvurular iş kazası olarak değerlendirilmemektedir. Yapılan tüm bu çalışmalar ile SGK'nin iş kazaları sebebiyle sağladığı hak ve yardımlar açısından öneminin vurgulanması, Türkiye'de iş kazası istatistiklerinin gerçeği ne kadar yansıtabildiğinin tartışılması ve Antalya ili özelinde iş kazalarına ilişkin bir profil çıkarılması amaçlanmıştır. Anahtar Kelimeler: İş Kazaları, İş Kazası Tespiti, Sosyal Güvenlik.