Sosyal medya tükenmişliği, akademik erteleme ve bilişsel esneklik arasındaki ilişki

Günümüz dijital çağında üniversite öğrencileri, akademik sorumlulukların yanı sıra sosyal medya platformlarının sürekli etkileşim ve yoğun bilgi akışıyla zihinsel kaynaklarını tüketen bir baskıyla karşı karşıyadır. Bu durum, sosyal medya tükenmişliği olarak adlandırılan psikolojik sendroma yol açmakta ve öğrencilerin dikkat ile motivasyon kaybı yaşayarak akademik görevlerini kasıtlı olarak geciktiren akademik erteleme davranışına yönelmelerine zemin hazırlamaktadır. Bilişsel esneklik, alternatif çözüm yolları geliştirme ve değişen koşullara uyum sağlama kapasitesiyle bu olumsuz süreçler karşısında kilit bir rol oynayabilir. Bu doğrultuda, bu çalışma, üniversite öğrencilerinde sosyal medya tükenmişliği, akademik erteleme ve bilişsel esneklik davranışları arasındaki ilişkileri bütüncül bir perspektifle incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, bu değişkenler arasındaki doğrudan ilişkileri ortaya koyarak dijital çağın öğrenci psikolojisi üzerindeki karmaşık dinamiklerini anlamlandırmayı hedeflemektedir. Araştırmada nicel araştırma yöntemlerinden ilişkisel araştırma modeli kullanılmıştır. Çalışmanın katılımcılarını 2024-2025 akademik yılı bahar yarıyılında Sakarya Üniversitesi ve Sakarya Uygulamalı Bilimler Üniversitesi'nde öğrenim gören, uygun örnekleme yöntemiyle belirlenen 416 ön lisans ve lisans öğrencisi oluşturmaktadır. Veri toplama araçları olarak Kişisel Bilgi Formu, Sosyal Medya Tükenmişliği Ölçeği (Gündoğan, 2022), Akademik Erteleme Ölçeği-Kısa Formu (Balkıs ve Duru, 2022) ve Bilişsel Esneklik Envanteri (Sapmaz ve Doğan, 2013) kullanılmıştır. Verilerin analizinde Pearson ve Spearman korelasyon katsayıları, bağımsız gruplar t-testi, Mann-Whitney U testi, tek yönlü ANOVA ve Kruskal-Wallis H testi gibi parametrik ve parametrik olmayan istatistiksel yöntemler kullanılmış, tüm analizler JASP 0.19.1 programı aracılığıyla gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın temel problemine ilişkin olarak, sosyal medya tükenmişliği ile akademik erteleme arasında pozitif yönlü, düşük düzeyde ve istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki tespit edilmiştir. Bilişsel esneklik ile sosyal medya tükenmişliği arasında negatif yönlü, düşük düzeyde ve anlamlı bir ilişki bulunurken, bilişsel esneklik ile akademik erteleme arasında anlamlı bir ilişki saptanmamıştır. Birinci alt problem kapsamında, öğrencilerin sosyal medya tükenmişlik düzeyleri tüm alt boyutlarda (duygusal tükenme, duyarsızlaşma, kararsızlık) "ara sıra" seviyesindedir. Kararsızlık boyutunda erkek öğrenciler kadınlara göre ve ön lisans öğrencileri lisans öğrencilerine göre istatistiksel olarak anlamlı düzeyde daha yüksek puanlar almıştır. Sosyal medya tükenmişliği sınıf düzeyine göre istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermemiş, yaş ve akademik ortalama ile de istatistiksel olarak anlamlı ilişki saptanmamıştır. İkinci alt problem kapsamında, öğrencilerin akademik erteleme düzeyleri "ara sıra" kategorisinde tespit edilmiştir. Akademik erteleme düzeyleri cinsiyet, öğrenim görülen seviye ve sınıf düzeyine göre istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermemiş, yaş ile de istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmamıştır. Akademik ortalama ile akademik erteleme arasında negatif yönlü, düşük düzeyde ancak istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki tespit edilmiştir. Üçüncü alt problem kapsamında, öğrencilerin bilişsel esneklik düzeyleri genel olarak "uygun" seviyesinde bulunmuştur. Bilişsel esnekliğin kontrol boyutunda ve toplam puanında erkek öğrenciler kadınlardan istatistiksel olarak anlamlı derecede yüksek puan almıştır. Ön lisans öğrencilerinin toplam bilişsel esneklik puanları lisans öğrencilerinden, dördüncü sınıf öğrencilerinin puanları ise üçüncü sınıf öğrencilerinden istatistiksel olarak anlamlı düzeyde yüksek bulunmuştur. Bilişsel esneklik yaş ve akademik ortalama ile anlamlı ilişki göstermemiştir. Araştırma bulguları, sosyal medya tükenmişliğinin orta düzeyde seyrettiğini ve dijital platformlarla yoğun etkileşimin psikolojik maliyetini yansıttığını göstermektedir. Akademik ertelemenin orta seviyede olması, bu davranışın üniversite öğrencileri arasında yaygın bir öz-düzenleme başarısızlığı olduğunu ortaya koymaktadır. Sosyal medya tükenmişliği ile akademik erteleme arasındaki pozitif ilişki, dijital platformların neden olduğu zihinsel yorgunluğun dikkat ve motivasyon kaybına yol açarak akademik görevlerden kaçınma davranışını tetikleyebileceğini göstermektedir. Bilişsel esneklik ile sosyal medya tükenmişliği arasındaki negatif ilişki, bu becerinin dijital stres kaynaklarına karşı koruyucu bir rol oynadığına işaret etmektedir. Bilişsel esneklik ile akademik erteleme arasında doğrudan ilişki bulunmaması, ertelemenin çok boyutlu bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir. Bu sonuçlar doğrultusunda uygulayıcılara yönelik olarak; üniversitelerde bilinçli sosyal medya kullanımı atölyeleri, bilişsel esnekliği güçlendiren psiko-eğitim programları, ertelemeyi önleyici pedagojik stratejiler ve dijital olmayan etkileşimleri teşvik eden kampüs aktiviteleri önerilmektedir. Gelecek araştırmalara yönelik olarak; nedensel ilişkileri ortaya koyacak boylamsal desenler, aracılık rolünü test eden yapısal eşitlik modelleri, farklı platformların etkilerini inceleyen karşılaştırmalı çalışmalar ve müdahale programlarının etkililiğini test eden deneysel araştırmalar önerilmektedir.