Sosyal psikolojik açıdan Covid 19 pandemisine yaklaşım: Bir karma yöntem çalışması

Bu tez çalışmasının amacı, a) bireylerin COVID 19 pandemisi normlarına uyma davranışında rol oynayan sosyal psikolojik değişkenlerin neler olduğunun betimlenmesi (nitel araştırma), ve b) aralarındaki ilişkilerin incelenmesidir (nicel araştırma). Bu amaçlar doğrultusunda karma araştırma deseninin kullanıldığı üç çalışma gerçekleştirilmiştir. İlk çalışmada, filyasyon görevi yapan sağlık personeli (N= 12) ile yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Yapılan tematik analiz sonucunda uyma davranışında rolü olabilecek dokuz temaya (biliş, deneyim, duygu, güven, ahlak, uyma, örgüt, ev ve kültür) ulaşılmıştır. Bu temalardan yola çıkarak sonraki deneyde incelenecek değişkenlere karar verilmiş ve bu değişkenlerle ilgili hipotezler formüle edilmiştir. Birinci deneyde (N= 141) mekân (ev, dış mekân) ve yakınlık derecesinin (komşu, arkadaş) değişimlendiği; risk algısı, iyimserlik önyargısı ve kültürel ritüelleri sürdürmenin etkisinin kontrol edildiği 2x2 ANCOVA deseni kullanılmıştır. Analizler sonucunda mekân ve yakınlık derecesinin herhangi bir anlamlı etkisine rastlanmamış, uyma davranışına dair niyetinse diğer değişkenlerle anlamlı ilişkilere sahip olduğu görülmüştür. Buna ek olarak, algılanan riskin uyma davranışına etkisi üzerinde bireylerin ahlaki uzaklaşma düzeyinin ve kültürel geleneklere bağlılığının düzenleyici rol oynadığı tespit edilmiştir. Birinci deneyin verileri toplandıktan kısa bir süre sonra COVID 19 tedbirlerinin büyük bir kısmı ortadan kaldırılmış, koronavirüsle mücadele, bireylerin ahlaki karar verme süreçlerine bırakılmıştır. Bundan ötürü, ilk deneyde elde edilen bulguların geçerliliğinin bu yeni bağlamda sınanmasına karar verilmiş; ahlaki vurgunun (deontolojik, faydacı) ve etkinlik türünün (düğün, toplantı) tedbirlere uyma davranışı üzerindeki etkisinin incelendiği 2x2 ANCOVA desenine sahip ikinci bir deney (N= 124) yapılmıştır. Analizler sonucunda ahlaki vurgunun tedbirlere uyma üzerinde anlamlı bir etkisi görülmemekle birlikte, kültürel ritüel kovaryant olarak analize eklendiğinde etkinlik türü anlamlı değildir. Risk algısının, kültürel ritüelleri sürdürmenin ve mağdur olma ihtimalinin uyma niyetiyle anlamlı ilişkiler gösterdiği bulunmuştur. Özetle, pandemi durumunda tedbirlere uyma niyetinde kişi (biliş, ahlak) ve kültür değişkenlerinin belirleyici olduğu ortaya konmuştur. Bulgular ilgili alanyazın ışığında tartışılmıştır.