Sovyet Rusya'nın Azerbaycan'da uyguladığı siyaset (1920-1940)

Azerbaycan, coğrafi konumu ve sahip olduğu doğal zenginlikleri nedeniyle her zaman Rusya'nın dikkatini çekmiştir. XIX. yüzyılın başlarında Çarlık Rusya tarafından işgal edilen Azerbaycan, 28 Mayıs 1918'de M. E. Resulzâde liderliğinde bağımsızlığını ilan etmiş fakat 27 Nisan 1920 tarihinde tekrar Bolşevik Rusya tarafından işgal edilmiştir. 1991 yılına kadar yani yetmiş bir yıl süren bu Sovyet rejimi Azerbaycan üzerinde olumsuz sonuçlar doğurmuştur. Azerbaycan'da sömürge siyaseti uygulayan Sovyet Rusya ülke tarımına, sanayisine ve kültürüne büyük zararlar vermiştir. Bakü petrolleri Rusya'ya taşınarak Azerbaycan topraklarında Rusya'nın ihtiyacı olan tarım ürünleri yetiştirilmiştir. İnsanlar sindirilerek özlerinden koparılmaya çalışılmıştır. Sovyet Rusya, çıkarlarına hizmet eden nesiller yetiştirmeyi, halkı İslam ve Türk kültüründen koparıp Sovyet kültür potası içerisinde eriterek "Sovyet modeli yeni insan" oluşturmak istemiştir. Özellikle 1920'li ve 1930'lu yıllarda uygulanan Sovyet politikası bu anlamda daha vahimdir. 1924 yılında Lenin'in ölümüyle yönetimi ele geçiren Stalin, Sovyetler Birliği'nin tamamında olduğu gibi Azerbaycan'da da baskı politikası (toplu repressiyalar) uyguladı. Rejime karşı olanlar Pan-Türkist, Pan-İslamist, halk düşmanı, haydut, Golçomak gibi isimlerle yaftalandılar. Azerbaycan'ın yetiştirdiği binlerce aydın ya kurşuna dizilerek infaz edildi ya da Sibirya ve Orta Asya'nın ceza kamplarında kaderine terk edildi. Azerbaycan halkında güvensizlik ve memnuniyetsizlik uyandıran baskıcı politikalar, zaman zaman halk ayaklanmalarına yol açtı. Fakat rejim bu ayaklanmaları bastırdı. Bu dönemde yapılanlar uzun yıllar Sovyet halkından ve dünya kamuoyundan gizli tutuldu veya çarpıtılarak yansıtıldı. Nihayet Gorbaçov dönemiyle Sovyet arşivleri araştırmacıların incelemesine açılmış ve o dönemde yaşananlar gün yüzüne çıkarılmıştır. Bu çalışmada, Sovyet rejiminin 1920'li ve 1930'lu yıllarda Azerbaycan'da uyguladığı politikaları göz önüne sermek ve günümüzde aynı coğrafyada yaşanan sorunların sağlıklı bir şekilde anlaşılmasını sağlamak hedeflenmiştir. Çalışmanın bundan sonra bu alanda yapılacak farklı çalışmalara katkı sağlaması amaçlanmıştır. Bahsettiğimiz tarihî dönemde yaşananlar, Sovyet Rusya'nın Azerbaycan'da uyguladığı politikalar bu çalışmada sebep ve sonuçları bağlamında arşiv belgeleri, döneme ait basılı materyaller ve konuyla ilgili araştırmalar incelenerek ortaya konmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Azerbaycan, Stalin, golçomak, Pan-Türkist, Pan-İslamist, baskı politikası (toplu repressiyalar).