SPACE Matrisi analizinin bulanık mantık genişlemesi: Hibrit stratejik pozisyon belirleme üzerine bir öneri

Çalışma SPACE Matrisi Analizi'nin Bulanık Mantık Genişlemesi üzerine bir inceleme ve hibrit stratejik pozisyon belirlenmesi üzerine bir örnek ile konunun açıklanması üzerine inşa edilmiştir. Böylelikle SPACE Matrisi analizinin eksik ve geliştirilebilecek yönlerinin ortaya konulması, bu eksik ve geliştirmeye açık hususların Bulanık Mantık yöntemiyle iyileştirilebileceğini gösterilmesi ve analiz sonucu hibrit strateji önerilerinin geliştirilmesi hedeflenmiştir. SPACE Matrisi analizinin bazı konularda yetersiz olduğu ve geliştirilmesi gereken hususları olduğu değerlendirilmiş, bu geliştirilmesi gereken yönler listelenmiş, bu yönlerden birkaçının iyileştirilmesi için analiz Bulanık Sistem kullanılarak genişletilmiş ve Bulanık Sistemde tanımlanan SPACE Matrisi analizinin hibrit bir pozisyon tavsiyesi vererek, şirketler için daha kesin ve daha uygulanabilir bir sonuç çıkarması amaçlanmıştır. SPACE Matrisi şirketlerin uygulaması gereken stratejiler konusunda tavsiyeler veren bir analiz metodudur. Bu analiz şirketin finansal verileri, çevresel koşullar, pazardaki gücüne yönelik bilgiler ve bulundukları pazarın çekiciliğine göre verilen puanların sonucu olarak iki eksen üzerinde şirketlere değerler verir. Her bir faktör (Finansal Güç, Rekabetçi Avantaj, Endüstri Gücü ve Çevresel Stabilite) için belirlenen alt faktörlere puanlar verilir. Her bir faktörün kendi alt faktörleri vardır. Örneğin Finansal Güç faktörü için alt faktörler; sermaye, likidite vb. olarak ifade edilebilir. Alt faktörler puanlandıktan sonra ortalamaları alınarak ana faktörün puanı belirlenir. Bu dört faktör iki eksene oturmuştur. Y ekseninde Finansal Güç ve Çevresel Stabilite bulunmaktadır. X ekseninde ise Rekabetçi Avantaj ve Endüstri Gücü bulunur. Bu iki eksene göre puanlara göre şirketler dört bölgeden birine oturur. Analizin sonucunda ise şirketlere agresif, defansif, tutucu ve rekabetçi strateji uygulanmasına yönelik fikirler verir. Ancak bu analizin çeşitli gelişmeye açık yönlerinin bulunduğu değerlendirilmektedir. Bu yönlerden birisi de girdi verilerinin sözel olarak tanımlanamaması, çıktıların ise kesin olarak bir stratejiyi işaret etmesi hususlarıdır. Bu çalışmada bu unsurlar ele alınmış ve iyileştirilmesi için neler yapılabileceği incelenmiştir. Bu hususun iyileştirilmesi için bulanık mantık yönteminin uygulanmasının faydalı olacağına ilişkin bir değerlendirme yapılmıştır. Örneğin girdilerin sözel olarak ifade edilebilmesi için bulanık sistemde bu girdiler üyelik fonksiyonları ile tanımlanmıştır. Çıktıların ise SPACE Matrisi analizinde eksenlere çok yakın olması durumunda, yani iki davranış bölgesinin arasında bir yerde (çalışmada gri bölge olarak tanımlanmıştır) olması durumunda hangi miktarda hangi bölgede olduğunun bulanık mantık ile değerlendirilebileceği görülmüştür. Böyle bir durumda ise nasıl stratejiler uygulanabileceğine dair tavsiyelerde bulunulmuştur. Bu bölgelerde yer alan stratejileri ifade etmek için hibrit stratejiler tanımlanmıştır. Böylelikle daha isabetli stratejiler tavsiye etmesi için SPACE Matrisi analizi geliştirilmiştir. Bu amaçla bu çalışma yürütülmüştür. Çalışmada öncelikle stratejik yönetimin tanımı yapılmıştır. Stratejik yönetimin amacı ve hedefleri belirtilmiştir. Stratejik yönetimin nasıl yürütülebileceğine yönelik olarak yapılan veya yapılması gereken çalışmalar gösterilmiştir Stratejik yönetimin temelini oluşturan analizler anlatılmıştır. Stratejik yönetim şirketlerin hedeflerini belirlemeleri, hedeflerine ulaşabilmeleri için gerekli olan kaynakları tanımlamaları ve bu kaynakları en doğru şekilde kullanarak hedefe ulaşmak için yapılması gerekenleri tanımlamaktadır. Stratejik yönetimin doğru şekilde yürütülebilmesi için gerekli stratejiler belirtilmiştir. Bu stratejiler arasından çalışmanın ana konusu olan SPACE Matrisi anlatılmıştır. SPACE Matrisi analizinin çıkış noktası belirtilmiştir. Çıkış noktası ile birlikte SPACE Matrisi'nin kullanım yerleri ile ilgili yapılan çalışmalar incelenmiştir. İlerleyen alt bölümlerde SPACE Matrisi analizinin faktörleri birer birer anlatılmıştır. SPACE Matrisi analizinde bulundukları eksenler, eksenlerin neyi ifade ettiği ve faktörlerin nasıl konumlandığı detaylandırılmıştır. Daha sonra faktörlerin alt faktörleri, her faktör için birer birer sıralanmıştır ve bir tablo ile gösterilmiştir. Devam eden bölümde stratejiler birer birer anlatılmıştır. Şirketlerin içinde bulundukları alanda hangi stratejiyi uygulamaları gerektiği belirtilmiştir. Her bir stratejiye denk gelen şirketin izlemesi gereken davranışlar anlatılmıştır. Yine faktörlerde olduğu gibi stratejiler de bir tablo ile özetlenmiştir. SPACE Matrisi analizinin faktörleri ve stratejileri tanımlandıktan sonra analizin geliştirilmeye açık yönleri ifade edilmiştir. Radder ve Louw'un (1998) araştırmasında olduğu gibi SPACE Matrisi'nin geliştirilmeye açık yönleri listelenmiştir. Çünkü analizin daha verimli olması ve daha doğru bir strateji sonucu verebilmesi için analizin de daha gelişmiş ve etkin olması gerekmektedir. İşte bu etkinliği arttırmak için SPACE Matrisi analizinin geliştirilmeye açık yönleri ortaya konulmalı ve geliştirmek için tavsiyeler ve uygulamalar oluşturulmalıdır. SPACE Matrisi'nin geliştirilmeye açık yönleri tanımlandıktan sonra bu yönde yapılan çalışmalar incelenmiştir. İncelenen çalışmalarda değinilmeyen hususlar belirlenmiş ve değerlendirilmiştir. İlgili hususlardan biri faktörlerin sözel olarak ifade edilememesidir. Bir diğer geliştirilmeye açık olarak görülen husus ise sonuçların kesin bir stratejiyi sonuç olarak vermesidir. Buna göre sonuçta bir şirket yalnızca ve kesin olarak bir davranış sergilemelidir. Ancak gerçek hayatta bu böyle değildir. Sonuçlar grafikte gözlendiğinde bazı sonuçların bir davranış bölgesinde çok daha ortalarda olduğu, bazı sonuçların ise eksenlere oldukça yakın olduğu görülmüştür. Bu durum bir şirketin finansal olarak iyi olduğu ancak göreceli olarak diğer bir şirket kadar iyi olmadığı veya aynı ifadeyi diğer faktörler için de uygularsak; rekabetçi avantajının yüksek olduğu ancak az bir miktar yüksek olduğu, bulunduğu sektörün çekiciliğinin düşük olduğu ancak çok fazla düşük olmadığı veya çevresel stabilitenin kötü ancak aşırı durumda kötü olmadığı ifade edilebilmektedir. Bu durumda şirket grafikte eksenlere yakın bir yerde bulunmaktadır. Bu noktayı belirlemek için ne yapılabileceği değerlendirilmiş ve iki husus için de bulanık mantık uygulanarak gelişkin bir sonuç elde edilebileceği tahmin edilmiştir. Böylelikle çalışmanın ana temelinin SPACE Matrisi analizinin bulanık mantık ile çözülmesi olması gerektiği belirlenmiştir. Üçüncü bölümde bulanık mantık ve bulanık sistem anlatılmıştır. Öncelikle bulanık mantığın çıkışı ve neden ortaya çıktığı ifade edilmiştir. Klasik mantıkla gerçek hayattaki durumların yeteri kadar ifade edilememesi sonucunda bulanık mantık teorisinin geliştirildiği belirtilmiştir. Bulanım mantık uygulamaları açık kaynaklardan incelenmiş ve anlatılmıştır. Bulanık mantık hayatımızda birçok noktada bize fayda sağlamaktadır. Fabrikaların denetiminde, asansörlerde, beyaz eşyalarda, sismik araştırmalarda, hatta tarım da bile kullanılmaktadır. Bu uygulamalar bu bölümde ayrı ayrı belirtilmiş ve açık kaynaktan referansları verilmiştir. Bulanık sistemin ne olduğu ve nasıl çalıştığı gösterilmiştir. Bulanık sistemin hangi durumlarda kullanılması gerektiği, ne gibi faydaları olduğu, hangi sorunları çözmemize yardımcı olabileceği gibi hususlar belirtilmiştir. Daha ilerleyen aşamada bulanık sistemin yapısını teşkil eden alt unsurları tanıtılmıştır. Bulanık sistem dört aşamadan oluşmaktadır. Bunlar sırasıyla girdi olan üyelik fonksiyonları, bulanıklaştırma, çıkarım sistemi ve durulaştırmadır. Özet olarak üyelik fonksiyonları ile sisteme girilen veriler bulanıklaştırılmakta, çeşitli çıkarım metotları ve kuralları ile sistem tanımlanmakta, buna göre bulanıklaşıp sistemde çözülen veriler son aşamada durulaştırma metotları ile durulaştırılarak sonuç elde edilmektedir. Bu bölümde tüm bu alt unsurlar örnekleri ve çeşitli uygulamalarıyla anlatılmıştır. Üyelik fonksiyonunun çeşitleri, çıkarım sistemleri, durulaştırma metotları bu bölümde okuyucuya ayrı ayrı tanıtılmıştır. Dördüncü bölümde SPACE Matrisi analizimizin nasıl bulanık sisteme entegre edilebileceği üzerinde durulmuştur. Bunun için bir matematik programı olan MATLAB uygulamasında bulanık sistem kurulmasına yönelik incelemeler yapılmış ve MATLAB programının Fuzzy Logic Toolbox modülünde bir bulanık sistem kurulabileceği görülmüştür. Fuzzy Logic Toolbox modülünün nasıl kullanılacağı incelenmiş ve SPACE Matrisi analizinin bu modüle entegre edilmesi hedeflenmiştir. Yapılan incelemede MATLAB programındaki Fuzzy Logic Toolbox modülünde farklı üyelik fonksiyonlarının tanımlanabildiği (bir önceki bölümde açıklanan üyelik fonksiyonları MATLAB'teki bu modülde bulunmaktadır), çıkarım sisteminin seçilebildiği, kuralların tanımlanabildiği ve durulaştırma metodunun seçilebildiği görülmüştür. Buna göre SPACE Matrisi analizinin iki ana ekseni için iki ayrı bulanık sistem kurulmasına karar verilmiştir. Her bir eksen için birer bulanık sistem kurularak, analizdeki faktörler bu iki sisteme birer üyelik fonksiyonu ile tanımlanacaktır. Modüldeki üyelik fonksiyonu seçeneklerinden üçgensel üyelik fonksiyonun daha uygun olduğu değerlendirilerek, girdiler için bu fonksiyon kullanılmıştır. Çıktıların ise ikinci aşamada bir bulanık sisteme entegre edilmesi sonucunda nihai sonuç olan davranışın elde edilmesi planlanmıştır. Sonuç üyelik fonksiyonları da girdilere benzer şekilde üçgen üyelik fonksiyonu olarak seçilmiştir. Eksenlerdeki bulanık sistemin çıktıları ise ikinci seviyedeki bulanık sisteme girdi olarak üyelik fonksiyonları şeklinde tanımlanmış ve böylelikle çıktımızın sonuç olan davranışı vermesi sağlanmıştır. Durulaştırma yöntemi olarak ise literatürde en çok kullanıldığı görülen ağırlık merkezi yöntemi kullanılmıştır. MATLAB programında bu kurgu uygulanarak sistemimiz oluşturulmuştur. Her bir faktör için sözel olarak da ifade edilebilecek birer üyelik fonksiyonu tanımlanmıştır. Daha sonra sistem çıktısı da birinci aşamada eksen bazında üyelik fonksiyonu ile tanımlanmıştır. İkinci seviyeye birinci seviyenin sonuçları girdi olarak ilave edilmiştir. Sistemi oluşturmak için birinci aşamada her bir faktör için dört üyelik fonksiyonu belirlenmiş ve her bir eksen için ise yedi adet çıktı fonksiyonu tanımlanmıştır. İlk seviyede bulanık sistemi çalıştırmak için on altı adet kural sisteme girilmiştir. İkinci seviye için iki eksendeki yedi üyelik fonksiyonu girdi olarak belirlenmiş, çıktı olarak ise her bir davranışı içeren dört adet sonuç üyelik fonksiyonu ifade edilmiştir. Bu aşamada kırk dokuz adet kural tanımlanmıştır. Oluşturulan sistemi doğrulamak için dört ayrı örnek ile sistem çözülmüştür. Alınan sonuçların tutarlı olduğu görülmüştür. Bulanıklaştırma işlemi sonrası sonuçlar ait oldukları üyelik fonksiyonu değil sonuç değeri olarak ele alındığında eksene yakın olması gereken sonuçların ara değer aldığı ve böylelikle eksene yakın değerlerin elde edilebilmesi hedefine ulaşıldığı görülmüştür. Örneğin tutucu davranış ile agresif davranış arasında olması beklenen puanlar sisteme girilmiş ve sonucun tutucu bölge ile agresif bölge arasında olduğu doğrulanabilmiştir. Bu ara değerlerde olan sonuçların nasıl yorumlanabileceği hususu bir sonraki bölümde değerlendirilmiştir. Ara değerlere gri bölge denilerek her bir gri bölge ayrı ayrı ifade edilmiştir. Gri bölgelerde yer alan stratejilerin hibrit olması gerektiği belirlenerek, bu hibrit stratejiler için nasıl davranışlar sergilenebileceği, nasıl uygulamalar yapılabileceğine yönelik tavsiyeler sunulmuştur. Dört adet eksen için dört adet hibrit bölge tanımlanmıştır. Bu bölgeler tutucu ve agresif bölge arasındaki "CONS-AGG", rekabetçi ve agresif bölge arasındaki "COMP-AGG", rekabetçi ve defansif bölge arasındaki "DEF-COMP" ve defansif ile tutucu bölge arasındaki "DEFCON" bölgeleridir. Bu bölümde her bir bölge için yapılması gerekenler ayrı ayrı ifade edilmiştir. Bu ara bölgelerde bulunduğu eksen aralığına göre hangi davranıştan hangi uygulamaları alması gerektiği yönünde tavsiyeler tanımlanmıştır. Örneğin agresif bölgede yer alıyor olmasına rağmen rekabetçi bölge ile aradaki eksene çok yakın olan, başka bir ifadeyle gri bölgede kalan bir şirketin finansal gücü oranında agresif davranış sergilemesi, öte yandan finansal gücü yüksek olan firmalarla stratejik ortaklık gibi rekabetçi stratejiler de uygulaması gerektiği belirtilmiştir. Böylelikle SPACE Matrisi analizini bulanık mantıkta çözen bir şirketin uygulaması gereken strateji için çok daha detaylı bir tavsiye sunabilmesinin sağlanabileceği görülmüştür. Sonuç bölümünde yapılan geliştirme özetlenmiş ve elde edilen sonuçların, bulanık mantığın SPACE Matrisi için kullanılabilmesi yönünde olduğu belirtilmiş ve çalışmanın hedeflere ulaştığı ifade edilmiştir. Daha sonra ileri çalışmalar ve yöntemler ile SPACE Matrisi analizinin nasıl daha fazla geliştirilebileceğine dönük olarak tavsiyeler sıralanmıştır. Anahtar Kelimeler: SPACE Matrisi, Bulanık Sistem, Bulanık Mantık