Şırnak ilinde yeni kırsallığın coğrafi analizi

Şırnak ili 1990 yılında, Hakkâri ilinin Beytüşşebap ve Uludere ilçeleri, Mardin'in Cizre, Silopi ve İdil ilçeleri ve Siirt ilinin Şırnak ilçesi ile Eruh ilçesine bağlı Fındık Bucağı ve bağlı köyleri ile il olmuştur. Şırnak ili iki ayrı coğrafi bölgede sınırları içinde bulunmaktadır. Şırnak merkez ilçe, Beytüşşebap ve Uludere ilçeleri Doğu Anadolu Bölgesi'nin Hakkâri bölümünde yer alır. İdil, Cizre, Silopi ve Güçlükonak ilçeleri ise Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin Dicle Bölümünde Güney Ovaları Alt Yöresinde yer almaktadır. Şırnak ilinde 7 ilçe merkezi, 12 belde belediyesi olmak üzere toplam 261 yerleşim birimi bulunmaktadır. En büyük yerleşim birimi 130.290 nüfusu ile Cizre'dir. Yeni kırsallık kavramı, geleneksel manada bildiğimiz, tarım hayvancılıkla geçinen, sosyal kültürel mirasın korunduğu, birçok altyapı ve erişim yoksunluğunun yaşandığı kırsallıktan farklıdır. Kırsal alanlar artık kentin homojen yapıdaki bir karşıtı değildir. Bu bağlamda yeni kırsallık kavramı, tarım dışı sektörlerde çalışan nüfus sayısının fazlalaştığı, ticaretle, sanayiyle, şehirle bağlantılı, alt yapı ulaşım ve iletişim sıkıntılarının yaşanmadığı veya daha az yaşandığı bir kırsallık olgusunu ifade etmektedir. Şırnak ili, Türkiye genelinde bir kırsal alan olarak görülse de kendi içinde kırsal coğrafi alan görünümünde heterojen bir yapıya sahiptir. Şırnak'ta kırsal alanlar ulaşım ağlarının, göç zincirlerinin, ticaretin, sanayinin kamu ve yarı kamu kuruluşlarının, dönemlik nüfus hareketlerinin etkisinde şekillenmiştir. Şırnak'ta kırsal alanların şekillenmesinde en fazla etkili olan beşeri unsur göç olgusu ve Habur Sınır Kapısı olmuştur. Bunun sonucunda kırsal alanda, birbirinden farklı özelliklere sahip yerleşim birimleri ortaya çıkmıştır. Bu çalışmada Şırnak ilinin yerleşim birimleri, ekonomik yapısı, idari özellikleri, sosyal yaşam özellikleri, alt yapı gibi kriterlere göre değerlendirilerek yeni kırsallık kavramı bakış açısıyla yeniden kırsal ayrıma tabi tutulmuştur. Yapılan arazi çalışması ve anketler sonucunda Şırnak'ta 28 adet kente entegre kırsal alan tespit edilmiştir. Kente entegre kırsal alanların genellikle ya kentsel alanlara ya da önemli ulaşım ağlarına yakın oldukları tespit edilmiştir. Aynı zamanda bu alanlar sosyal yaşam özellikleri, sağlık hizmetleri, alt yapı gibi özellikler bakımından avantajlı sahalardır. Entegre kırsal alanlarda çalışan nüfusun tamamına yakını, tarım ve hayvancılık dışı sektörlerde çalışmaktadır. 34 adet orta derece kırsal alan ve 200 adet baskın kırsal alan tespit edilmiştir. Orta derecede kırsal alanlarda ise nüfusun yarısına yakını veya yarısından biraz fazlası tarım dışı sektörlerde çalışmaktadır. Hem entegre kırsal alanlarda hem de orta derece kırsal alanlarda konut tipleri genellikle modern inşaat malzemeli kullanılarak yapılmış konutlardır. Baskın kırsal alanlarda ise nüfusun büyük çoğunluğu tarım ve hayvancılıkta çalışmaktadır. Bu alanlarda ulaşım zorlukları görülmektedir. Geleneksel konut tipleri yaygındır. Sağlık hizmetlerine erişim kısıtlı ve eğitim ise bazılarında taşımalı bazılarında ise ilkokul seviyesinde olmaktadır. Avantaj sağlayan yerel potansiyellerin kullanılması yaklaşımı, yerel dinamiklerin kapasitelerinin genişletilmesi modeli, topluluk merkezli kırsal kalkınma uygulamaları ve yaratıcı topluluk kalkınma modellerinin Şırnak'ta uygulanması işlevsel olacaktır. Anahtar Kelimeler: Şırnak, Kırsallık, Göç, Yeni kırsallık, Demografik Dönüşüm