Sırrı Paşa'nın Nûrü'l-Hüdâ Li-Meni'Stehdâ adlı eserinin kelâm ilmi açısından analizi

Bu çalışma Osmanlı devlet adamlarından Giritli Sırrı Paşa'nın Nûrü'l-hüdâ li-meni'stehdâ adlı eserini kelâm ilmi açısından analizini konu edinmiştir. Bu anlamda çalışmamız Sırrı Paşa'nın Hıristiyanlığa dair görüş ve eleştirilerini Nûrü'l-hüdâ üzerinden değerlendirmektedir. Tezde betimsel, içerik ve mukayeseli analiz yöntemleri takip edilmiştir. Eserdeki tüm konuların kelâm ilmi açısından analizi mümkün olmadığı için içerik açısından sınırlamaya gidilmiştir. Hıristiyanlığa dair tarihsel anlatılar dinler tarihinin konusu olduğundan değerlendirilmemiş ancak ilgili tarihsel anlatılar eserin teolojik yönü ile ilişkisi açısından tartışılmıştır. Sırrı Paşa'nın eserdeki amacı, yöntemi ve kurgusu bağlamında da ilgili tarihsel anlatılar dikkate alınmıştır. Tezimiz giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Girişte tezimizin esas alındığı eserin mâhiyeti, konusu ve ilişkili olduğu literatür hakkında bilgilere yer verilmiştir. Birinci bölümde Sırrı Paşa'nın hayatı, eserleri ve Nûrü'l-hüdâ'nın içerik tanıtımı sunulmuştur. Nûrü'l-hüdâ içerisinde referans değeri olan eserler ve müellifleri hakkında bilgiler verilmiştir. Sırrı Paşa'nın kaynak olarak atıfta bulunduğu eserlerin Nûrü'l-hüdâ ile tematik açıdan kısaca mukayesesi gerçekleştirilmiştir. İkinci bölümde ise eserin içerik analizine yer verilmiştir. Ulûhiyyet kapsamında tevhîd ve teslîs inancı, nübüvvet konuları etrafında Hz. Muhammed'in şahsiyeti, nübüvveti, müjdelenmesi, Faraklit'in kimliği, Kur'ân'ın mâhiyeti ve Rûm suresi mucizesi tartışılmıştır. Bizim çalışmamız klasik kelâm konuları çerçevesinde ulûhiyyet ve nübüvvet özelinde yukarıda sıralanan başlıklarla sınırlıdır. Nûrü'l-hüdâ'nın genel okuyucuya hitap edebilecek muhtasar bir çalışma olduğu, müellifin eserini bir reddiye olarak tanımlamadığı, yine de bize göre eserin yer yer reddiye, müdâfaa ve hatta davet sayılabilecek içeriklere sahip olduğu ifade edilebilir. Buna karşın biz Nûrü'l-hüdâ'nın amacının Hıristiyan ve Müslüman halka İslâm hakikatlerini açıklamak ve de Hıristiyanlığın tarihsel sürecini Türkçe anlatıp teolojik analizini yaparak dikkat çekmek üzere tebyîn ve tenbîh şeklinde kavramsallaştırmanın daha isabetli olduğu sonucuna ulaştık. Tezde eserin tarihsel ve teolojik olmak üzere iki yapılı kurgusunun özgün ve bilinçli bir kurgu olduğu ileri sürülmüştür. Sırrı Paşa'nın eserde teolojik tartışmaları tarihsel bilgiler üzerine inşa eden bir yöntem takip ettiği saptanmıştır. Nitekim Sırrı Paşa'nın Hıristiyanlığın ihtilaflarını tarihsel ve teolojik şekilde analiz ettiği ve eserini tarihi anlatımdan hareketle teolojik eleştirilere yer vererek bir kurguya dayandırdığı görülmüştür. Klasik kelâm kitaplarındaki Hıristiyanlık eleştirilerinin salt teolojik ve nazarî yöntemi eserde sürdürülmemiştir. Sırrı Paşa'nın bu yöntemi ihtidâ süreçlerine bir perspektif sunabilir. Ancak bu kanaat öncesi Sırrı Paşa'nın takip ettiği bu yöntemin diğer çalışmalarda bulunup bulunmadığı, varsa ne düzeyde olduğu, ihtidâ süreçlerindeki yöntemin ne olduğu, Sırrı Paşa ile örtüşüp örtüşmediği gibi yeni araştırma sorularının cevaplanmasının önemli olduğunu ifade etmeliyiz. Bu noktada tezimizin ilgili sorular ekseninde yeni akademik çalışmalara alan açmasını da hedeflemekteyiz.