Strüktür ve form olarak kent topografyasının incelenmesi: Galata, İstanbul örneği

Bu araştırma topografya ve kent ilişkisi üzerine bir çalışmadır. Kent topografyası ve katmanlarının form ve strüktür üzerinden etkisinin değerlendirildiği, dört bölümden oluşmaktadır. Analitik bir düşünme şekli ile, kentte oluşan her yeni katmanı kendi süreci ve diğer süreçler içinde analiz ederek, arazi üzerindeki fiziki değişimleri ve bu değişimlerin kente mimari açıdan etkilerini tespit etmek, kent topografyasındaki dalgalanmaların, değişen ve dönüşen bir element olarak kentin potansiyelini nasıl etkilediğini incelemek hedeflenmiştir. Birinci bölümde kent topografyasının genel bir tanımı yapılarak kent ile ilişkisi irdelenmektedir. Konunun ele alınmasının sebepleri amaç, kapsam ve yöntem alt başlıklarında açıklanmaktadır. Devamında, bilimsel literatürde, topografya ve kent ilişkisinin kronolojik olarak, yapılan ilk araştırmadan günümüze değin olan araştırmalarda, nasıl değerlendirildiğine dair araştırmacıların çalışmaları, yaklaşımları ve projeleri incelenmektedir. İkinci bölümde kent topografyası detaylı açıklaması ile birlikte, bir başlangıç olarak yerleşimler ile ilişkileri incelenmektedir. Devamında, kent formu ve strüktürünün topografyadaki yeri ve anlamı üzerine açıklamalar yer almaktadır. Topografyada strüktürün oluşmasında katmanlaşmaların önemli yer tutması sebebi ile katmanlar 'doğal' ve 'yapay' bileşenler olarak incelenmiştir. Katmanlaşmalar ile birlikte kent topografyasında 'sınır' kavramı da söz konusu olmaktadır. Bu kapsamda surlar (kent duvarları olarak) ve kıyı, sınır bileşenleri olarak açıklanmaktadır. Kentteki doğal ve yapay katmanlaşmalar ile sınırların bir araya gelerek oluşturduğu strüktürün temsili siluette ve kentteki farklı bakış noktalarından gözlenmektedir. Form ve strüktürün görsel temsili olarak kent siluetleri, kentsel kesitler ve topografyaya dair çizimler, detaylı bir şekilde yine bu bölümde açıklanmaktadır. Üçüncü bölümde Galata bölgesinin neden çalışma alanı olarak seçildiği açıklanmaktadır. Galata ve Istanbul'a özelliğini veren ve kent olma sürecinin temelinde topografyası yer almaktadır. Buradan hareketle Galata'nın güncel topografyasına dair değerlendirmelere başlamadan önce, 'tarihsel topografyası'na değinmek gerekliliği hissedilmiştir. Yapılan araştırmalar, topografya için Galata ve İstanbul'un 'Pagan dönemi'nden başlamak gerektiğini göstermiştir. Çünkü topografya üzerindeki ilk hareketler İstanbul'un Pagan döneminde başlamıştır ve Galata'da da Pagan döneme ait izler bulunmaktadır. Galata'nın kültürel ve tarihsel topografyası kapsamında bölgenin kültürel dokusu ve fiziksel bileşenlerinin tarihsel süreçte geçirdiği değişimler anlatılmaktadır. Devamında Galata'nın günümüzde form ve strüktürel açıdan değerlendirmesi yapılarak, topografyanın doğal yapısı su, arazi, iklimsel etkenlerle açıklanmaktadır. Bu kısımda bölgenin konumu ve arazi formu, su yüzeyi ile olan etkileşimi detaylandırılmaktadır. Yapay topografyası ise yapılar ve bağlantıların iç içe geçtiği bir örüntü şeklinde değerlendirilmektedir. Yapılaşmalar ile oluşan dar sokaklı, sert zemin topografyanın etkisi incelenerek, oluşan strüktürün hesaplanabilirliği ve kentteki ifadesi detaylı olarak anlatılmaktadır. Farklı eğim katmanlarında yapay etkinin kurgulanma şekli, yerleşimi, oluşan perspektifler ve bakış açıları, topografya üzerinde mekanın kurgulanması; çizimler, diyagramlar ve alan fotografları üzerinden analiz edilmektedir. Rıhtımda demirleyen cruise gemilerinin Galata'nın genel topografyasına etkisi ve Galata topografyasının bir parçası olarak, su yüzeyi üzerindeki ifadesi analiz edilmektedir. Kule'ye doğru artan eğimin etkisi ile dar sokaklar ve yükselen binaların insan ölçeği üzerine etkisi irdelenmektedir. Devamında Galata'nın sınır öğeleri olarak 'surlar' ve 'kıyı şeridi'nin analizi yapılarak topografyadaki etkileri değerlendirilmektedir. Karadaki sınırları oluşturan surların yerini bugün caddelerin almış olması ve kıyı şeridi dolgularının kıyı topografyasına etkisi açıklanmaktadır. Galata'daki bütün doğal formların, yapay katmanların ve sınır ögelerinin bir araya gelmesi ile zeminden yükselen strüktürün görsel temsili olarak Galata silueti ve perspektifleri değerlendirilmiştir. Bu aşamada, topografya birkaç farklı bakış noktasından ele alınmaktadır. Bu noktalar Haydarpaşa, Süleymaniye ve Yeni Haliç Metro Köprüsü'dür. Galata'nın hem kendi silueti hem de İstanbul şehri üzerindeki silueti, perspektifi ve karakteri analiz edilmektedir. 19.yüzyılda Galata'da çok keskin değişimlerin yaşanmadığı ressam İbrahim Safi'nin Galata'yı resmettiği bir tablosundan anlaşılmıştır, fakat tablonun resmedildiği bakış noktasından bugün bakıldığında bazı binaların üzerine katlar çıkıldığı görülmüştür. Bu durum Galata'nın dikey topografyası üzerinde değişimlere sebep olmuştur ve zaten dar sokaklı ve sık dokulu bir yerleşme dokusuna sahip olan bölgede yapı yüksekliklerinin artması ile mekansal olarak, insan ölçeği üzerinde kapalılık etkisinin arttığı gözlenmiş ve detaylı bir şekilde üçüncü bölümde anlatılmıştır. Yine üçüncü bölümde bir diğer topografik etken olarak 'sınır' etkisi ele alınmıştır. 'Savunma surları' ve 'kıyı şeridi' Galata'nın sınır ögeleri olarak, topografya üzerindeki etkileri değerlendirilmiştir. Günümüzde ise surlar ve arazi üzerindeki diğer sınırların yerini, bağlantıları sağlayan geniş caddelerin ve kıyı şeridinde yapılan dolgu alanların aldığı ve Galata'nın orijinal topografyasını bozduğu saptanmıştır. Ek olarak, Yeni Haliç Metro Köprüsü de günümüz için Galata'nın önemli bir sınır ögesi olarak, eski sınır günümüze kadar kalabilmiş olan Ceneviz sur duvarı üzerinde yükselmektedir. Bütün bu faktörler topografyanın sınırları kapsamında incelenmiştir. Dördüncü bölümde ise araştırmaya yönelik sonuç ve değerlendirmelerde yer almaktadır. Araştırmanın ekler bölümünde ise yukarıda tanımlanan süreçlerin analiz ve değerlendirmesinde haritalamalar, diyagramlar, eski haritaların yeniden modellenmesi, kentsel kesitler ve perspektifler ile çalışılmıştır. Bunun yanısıra çalışmanın ek bölümünde detaylı kentsel kesitlerin yanısıra, Galata'ya dair Pagan Dönemi'nden günümüze kadar olan süreçte yapılan çizimler, haritalar, gravürler, tablolar ve fotoğraflardan oluşan bir çalışma hazırlanmıştır. Burada amaç, bölgede, ilk zamanlarından günümüze kadarki süreçte, topografyanın, dönemsel olarak, ne şekilde değerlendirildiğine dair zamansal verileri sunmaktır. İlk olarak güncel kent kesitleri, detaylı inceleyebilmek adına eklenmiştir. Kesitlerden sonra Galata'nın genellikle eski gravürleri ve çizilmiş tabloları eklenerek, bölgenin önceki durumunu tasvir etmek amaçlanmıştır. Ek olarak da araştırmayı okuyanlarda Galata'ya dair bazı sahneleri kurgulayabilmelerine yardımcı olması hedeflenmiştir bu çizimlerin. Bunun yanısıra, tabloların Galata'yı kültürel ve fiziksel anlamda analiz etmek için önemli kaynaklar oldukları düşünülmüştür. Ve bu çalışmalar üzerine düşünmenin, analizler yapmanın kentlerin mimarlığı üzerine düşünce üretmekte katkısı olacağı düşünülmüştür. Bu anlamda verilen örnekler, güncel örnekleri ile karşılaştırılarak, kent topografyasının geçirdiği değişimlerin ve kökeninin değerlendirmesi ile okuyucuda farklı bakış açıları geliştirmesi amaçlanmıştır.