18. yüzyıl Fas'ından bir Sufi: Hayatı, düşüncesi ve etkisiyle Ali el-Cemel (ö. 1193/1779)

Bu tez sıklıkla neo-sufism, tecdid gibi kavramlarla adı anılan ve Derkāviyye tarikatının kurucusu olan Mulay Derkāvî'nin (ö. 1239/1823) şeyhi Ali el-Cemel'in tasavvufi mirasını bütünlüklü bir şekilde inceleme amacı taşımakta; Cemel'in böyle bir olguya -varsa- nasıl kaynaklık ettiğine ve bu tecdidin hangi alanlarda tezahür ettiği sorularına odaklanmaktadır. Onun Nasihatü'l-murîd fi tarîki ehli's-sülūki ve't-tecrîd isimli eserini merkeze alan çalışma, süreklilik ve ayrışma noktalarını tespit etmek amacıyla eserin temalarını Şâzeliyye klasikleriyle karşılaştırmakta, böylece onun daha geniş Şâzelî geleneği içindeki konumu açıklığa kavuşturmaktadır. Özellikle tecrid kavramına önceki kullanımlardan farklı olarak yüklediği antinomian anlam ve buna paralel insanların zahir ve batın adetlerine muhalefet olarak açığa çıkan bazı pratikler kitap boyunca en çok tekrar eden merkezi temalardan olduğu için çalışmada bununla alakalı bağlamları serimleyip analiz ettiğimiz bir bölüm ayrılmıştır. O, bu konuda Şâzeliyye genel usulü ve akışı içerinde farklı bir yorumu temsil etmektedir. Vahdet konusunda Şüşterî'ye (ö. 668/1269) sonrasında gelen bazı müellifler tarafından benzetilen Cemel, gerçekten onun mensub bulunduğu vahdet-i mutlaka ekolünden mi yoksa ondan bu bağlamda yaptığı alıntıları araçsallaştırıyor mu veya bu meselede Ekberi geleneğin etkisinden söz edilebilir mi sorularına cevap aranmıştır. Bu konuda her iki geleneğe de yaptığı yoğun içerik atıfları dolayısıyla etkilenmenin form değiştirerek Cemel'de devam ettiği ama o ekollerin teknik kavramlarını kullanmadığı için her ikisine de eklemlemenin doğru olmadığı sonucuna varılmıştır. Tarikatın edepleri ve erkanları konusunun ele alındığı bölümdeyse geçmiş Şâzelî geleneği ile tam bir uyum içinde olduğu gözlemlenmiştir. Bu çalışma, tecrid felsefesi ve pratikleri konusunda var olan yenilenme genelde tasavvuf literatüründe Derkāvî ile başlatıldığı için bu Melametî olgunun ondan öncesinde daha yoğun bir şekilde var olduğunu gösterme; neo-sufism teorilerinin vahdet-i vücud geleneği hakkındaki iddialarının çalıştığımız isim özelinde geçersiz olduğunu gösterme açısından ve Şâzeliyye içerisinde bir ictihad olarak görebileceğimiz bu yönelişe dair zincirdeki bir halkayı tamamlama açısından önem arz etmektedir.