Sufi hareketten devlete: Osmanlı Sudanı'nda Mehdi İsyanı, 1881-1885

Bu tezde, 1881 yılında Sudanlı Şeyh Muhammed Ahmed bin Abdullah'ın başlattığı Mehdi Hareketi'nin 1885'te Hartum'u ele geçirmesiyle başlayan devlet dönemine kadarki dört yıllık isyan süreci incelenmektedir. On dokuzuncu yüzyılın son çeyreğinde, Mısır Hıdivliği'ne bağlı olan Sudan'da çıkan dini temelli bir ayaklanmanın Osmanlı İmparatorluğu'nda nasıl algılandığı sorusuna cevap aranmakta, bu Sufi hareketin askeri güce ve sonra da devlet yönetimine kadar olan seyrinin hangi şartlarda gerçekleştiği anlatılmaktadır. Bu çalışmada, bir yandan Osmanlı devlet ve ilim adamlarının Sultan II. Abdülhamid'in hilafetine itaatin gerekliliğini halka inandırmak ve Şeyh Muhammed Ahmed'in mehdiliğinin sahteliğini ispatlamak için verdiği çaba, yazılan risaleler üzerinden incelenmekte; öte yandan, Sudanlı Mehdi'nin gönderdiği mektuplarda kendini savunmak için öne sürdüğü argümanlar ele alınmaktadır. Tezin iddialarından birisi, hilafet ve mehdilik bağlamında gerçekleşen fikri tartışmaların esasında iki taraf için de bir "meşruiyet mücadelesi" olduğudur. Osmanlı Devleti'nin, başkentine en uzak bölgelerden birindeki Müslüman bir topluluğun başlattığı isyan hareketini nasıl tanımladığını ve geniş bir coğrafyayı hedef alan Sudan Mehdisi'nin yayılma faaliyetlerine karşı ne tedbirler aldığını Osmanlı arşiv belgelerinin ışığında inceleyen bu tez, Osmanlı algısını tartışarak Sudan Mehdisi hakkındaki literatüre katkı sağlamayı amaçlamaktadır.