Sülfonilüre (SU) grubu herbisit dayanımlı sitoplazmik erkek kısır ve idameci süs ayçiçeği hatlarının geliştirilmesi

Ayçiçeği (Helianthus annuus L.) Asteraceae familyasına ait tek yıllık bir tür olup; yağ bitkisi, çerezlik ve süs bitkisi olmak üzere yaygın bir kullanımı vardır. Süs bitkileri sektöründe daha çok kesme çiçek amacıyla kullanılmakla birlikte dış ve iç mekan süs bitkisi olarak da kullanımı mevcuttur. Süs ayçiçeği ıslahında son yıllarda geliştirilen çeşitlerde kullanılan sitoplazmik erkek kısırlığı (CMS), kısır hibrit çeşit ıslahına, kolay ve ucuz hibrit tohum üretimine imkan sağlamaktadır. Yabancı otlar, ayçiçekleri ile özellikle ilk gelişim aşamasında rekabete girmekte, allelopatik etki ve gölge tesiri ile de bitki büyüme ve gelişimini engellemektedir. Bu çalışmanın amacı; dış ve iç mekân (saksılı) ve kesme çiçek gibi farklı kullanım amaçlarına uygun farklı çiçek renklerinde ve bitki yapılarında Sülfonilüre (SU) grubu herbisitlere dayanıklı, sitoplazmik erkek kısır ve idameci süs ayçiçeği hatlarını geliştirmektir. Bu çalışmaya, Akdeniz Üniversitesi Ziraat Fakültesi Süs Bitkileri serasında SU dayanımlı birer Restorer (R) hattı kısır hibrit "Sunrich Orange F1" süs ayçiçeği ile melezlenerek başlanmıştır. Elde edilen F1 bitkileri polen kaynağı olarak kullanılmış ve hem idameci (maintainer) B hattına hem de Sunrich Orange F1'e geriye melezlenmiştir. BC1F1 kademesindeki SU dayanıklı A ve B hatlarına farklı büyüme formu, renk ve çiçek karakterlerine sahip ticari 15 Fertil F1 süs ayçiçeği geriye melezlemeye (BC) başlanmıştır. Geriye melezlemeler devam edilerek farklı generasyonlarda (BC4F1, BC3F1 gibi) SU dayanımlı A ve B hatları elde edilmiştir. Farklı genetik materyalleri temsil eden ve süs bitkisi potansiyeli yüksek olan SU dayanımlı B hatlarından A hatlarına polen verilerek A x B kombinasyonları oluşturulmuş ve kısır (CMS) hatlar kendi B (idameci) hatları ile çoğaltılmıştır. Oluşturulan A x B melez kombinasyonlarından elde edilen bitkilerin morfolojik karekterizasyonu ve süs bitkisi olarak kullanımına yönelik genel potansiyelleri değerlendirilmiştir. Bu kapsamda; vazo ömrü, yaprak boyutu, yaprak rengi, çiçek tablası ve gövde duruşu, dilsi çiçek yoğunluğu, dilsi çiçek duruşu, dilsi çiçeklerin şekli, çiçek sapı uzunluğu, genel bitki boyu, çiçek (tabla) çapı, disk çapı, çiçek sapı çapı, disk çiçeklerinde polen oluşumu, dallanma durumu ve şekli ile dilsi ve disk çiçeklerinin rengi incelenmiştir. Çalışma ile ülkemizde ilk defa ticarete konu olabilecek yerli hibrit süs ayçiçeği çeşit adaylarını elde etmede kullanılan SU herbisit dayanımlı CMS ve idameci süs ayçiçeği hatları geliştirilmiştir. Çalışmanın sonunda kesme çiçek, saksılı ve dış mekan süs bitkileri gibi farklı kullanım amaçlarına uygun çok geniş yelpazede renk tonlarına ve çiçek/bitki yapısına sahip, oldukça bodur (30-40cm), çok dallı ve kompakt bir yapıdan tek gövdeli/dallı ve daha uzun bir form oluşturan farklı bitki mimarisine sahip hatlar geliştirilmiştir. Elde edilen sonuçlar, geliştirilen hatlardan 4 tanesinin (BC1F1-F1E-1, BC1F1-F1G-13, BC1F1-F1K-6 ve BC1F1-F1P-2) dilsi çiçeklerinin limon sarısından, koyu sarı, turuncu ve kırmızıya kadar değişen renklere sahip olduğu, vazo ömürlerinin 13-15 gün, çiçek sapı uzunluklarının 60-163 cm, çiçek sapı çaplarının 0,9-1,6 cm ve çiçek çaplarının 11,2-14,5 cm arasında değiştiğini ortaya koymuştur. Bu özellikler, bu hatların kesme çiçek sektörü için ticari öneme sahip çeşit adayları olabileceğini ortaya koymaktadır. Bunlara ilave olarak 7 adet dış mekân ve 5 adet saksılı süs bitkisi olarak kullanım potansiyeline sahip hatlar belirlenmiştir. Geliştirilen bu hatların süs bitkileri sektöründe tür çeşitliliğini artırarak sektöre önemli katkılar sağlayacağı öngörülmektedir.