Suluova (Amasya, Türkiye) çevresinde bulunan linyit kömürlerinin (alt eosen Çeltek formasyonu) kökensel ve ekonomik açıdan incelenmesi

Bu tez çalışmasında, Suluova (Amasya, Türkiye) çevresinde yüzlek veren Erken Eosen yaşlı Çeltek formasyonu bitümlü ve kömürlü litolojilerinin organik jeokimyasal özellikleri incelenerek, formasyon bünyesindeki kömürlerin kökeninin, organik madde miktarının, organik madde tipinin, olgunlaşma derecesinin ve ekonomiye ne tür bir katkı sağlayacağının ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. Çeltek kiltaşlarının mineral topluluğu kaolinit – klorit – illit – smektit - karışık kil (smektit-klorit)'den ibarettir. Çeltek kömürlerinin toplam organik karbon değerleri yüksek olup, mükemmel kaynak kayayı temsil eder. Çeltek kömürleri Tip II ve Tip III kerojeni işaret etmekte, daha çok gaz, az olarak da petrol eğilimli özellik göstermektedir. İncelenen kömürlerde gamaseranların varlığı Çeltek formasyonunun çökeliminde denizel ortam etkisini belirtmektedir. Çeltek kömür örneklerinde olenan gözlenmesi, deltaik bir ortamda biriken yüksek bitki materyalinin bir göstergesi ve olgunlaşma evresine ulaşılmadığını gösterir. Çeltek kömürlerinde hesaplanan mumsuluk indeksi değerleri, sedimantasyon sürecinde yüksek bitkilerden sağlanan karasal organik madde girdisini işaret etmektedir. Bu kömürlerdeki C23 trisiklik pikinin ana pik olması karbonat kaynak kayayı ve denizel ortam etkisini vurgulamaktadır. Çalışılan kömür örneklerindeki C24 tetrasiklik oranı, bir örnekte 0,69 olup şeyl kaynak kayayı; iki örnekte 2,19 ve 3,19 olup karbonat kaynak kayayı belirtmektedir. Çeltek kömürlerindeki C29 norhopan/C30 hopan oranları, bir örnekte 4,74 olduğundan karbonat kaynak kayayı temsil ederken, iki örnekte 0,48 ve 0,58 olduğundan şeyl kaynak kayayı vurgulamaktadır. Analiz yapılan kömürlerde gözlenen C31/C30 hopan oranları üç örnekte de düşük (<0,25) olduğundan (0,11; 0,12 ve 0,13) gölsel ortam kaynak kayasını işaret eder. Yine bu kömürlerdeki C35/C30 hopan oranları, 0,013 ile 0,014 arasında değişen değerlere sahip olduğundan fluviyal/deltaik ve göl-fluviyal/deltaik çökelme ortamlarını göstermektedir. Sahadan derlenen kömürlerdeki C23/C30 hopan oranları, yüksek değerlerde (4,29; 4,34 ve 4,59) olduğundan çalışılan havzada denizel etkinin olduğunu belirtir. Çalışılan kömürlerde gözlenen C35/(C31 - C35) homohopan indeksi 0,023-0,025 gibi düşük değerlerde olduğundan suboksik ve/veya oksik bir ortamsal koşulları ve kırıntılı bir ortamda gelişen paleoçökelmeyi belirtmektedir. Yine, bu kömürlerdeki C35 (R+S)/C34 (R+S) oranları, üç örnekte de <1 olduğundan (0,15; 0,16 ve 0,15) suboksik ortam koşullarını ifade etmektedir. Moretan/hopan oranları Çeltek kömür örneklerinde 0,53–0,61 arasında değiştiğinden, olgunlaşmamış-erken olgun safhadaki bir kaynak kayayı belirtmektedir. Çalıştığımız kömürlerdeki Ts/Tm oranları, <1 (0,0185–0,1810) olduğundan paleoçökelme ortamının anoksik özellikte olduğunu işaret eder. Ayrıca Ts/(Ts+Tm) oranları (0,0181-0,153) bu örneklerde düşük oranlarda olduğundan kömürlerin olgunlaşmadığını göstermektedir. C29/C27 steran oranları, bütün örneklerde >1 (7,2; 10,7; 11,6) olup karasal bitki kaynağını temsil etmektedir. Kömürler yüksek oranlarda C29 (%71-74) ve C28 (%16-23) steranlar ile düşük oranlarda C27 (%6-10) steranlar kapsamaktadır. Yine bu kömürler, diasteran/steran oranlarının düşük konsantrasyonlarına sahiptir (0,349-0,415) ve karbonatça zengin bir kaynak kayanın varlığını yansıtırlar. Steran/hopan oranlarının düşük (<1) olduğu örneklerimiz karasal ve/veya mikrobiyal organik madde girdisini belirtmektedir. Örneklerimizdeki (C29) ββ/(ββ+αα) steran oranlarının C29 ββ steranlarının, C29 αα steranlarından daha düşük olması sebebiyle, Çeltek kömürlerinin tuzlu ortamdan ziyade tatlı su ortamındaki depolanmayı yansıttığını söyleyebiliriz. Sonuç olarak, incelenen formasyonunun sığ denizel-delta geçiş ve tatlı sulu gölsel ortamda çökeldiğini; organik madde kaynaklarının hem karbonat hem de şeyl kayaları olduğunu, organik maddenin olgunlaşmamış ve erken olgun evrede olduğunu; oksik-suboksik-anoksik ortamsal koşulların etkisinde kaldığını ve daha çok yüksek karasal bitki katkısı olmakla birlikte daha az olarak da otsu bitkiler, gölsel alg, bakteri ve mantarların da katkısının olduğunu önerebilmekteyiz. Çalışmanın materyalini oluşturan Eski Çeltek kömürlerinin rezervi 10 milyon ton olup ekonomik ve işletilebilir özelliğe sahip olduğunu önerebilmekteyiz.