Sumerlilerin dini inanç ve adetleri

Tarihi devir başlarında Mezopotamya'nın güney kısmına Sumer, kuzeykısmına da Subartu adı verilmektedir. Sumer, tarihin aydınlanmaya başladığızamanlarda insanlık tarihinde pek çok ilklere damgasını vuran Sumerlilerinyerleştikleri bölge olmuştur. İnsanlığin bilinen en eski medeniyeti olan ?SumerMedeniyetini? kuranlar ve yükseltenler de bu kavimdir.Sumerlilerin bu bölgeye nereden ve tam olarak ne zaman geldikleritespit edilememiştir. Geldikleri zamanın M.Ö. IV. binden önce olduğu kabuledilmektedir.Sumerliler büyük bir medeniyet yaratmışlar ve sahip oldukları bu büyükmedeniyetin kendilerinden sonra gelen topluluklara da ulaşmasına zeminhazırlamışlardır. Çünkü onlar geliştirmiş oldukları yazı ile ölmez birmedeniyetin temsilcileridir.Böylesine büyük ve sadece kendi coğrafyasında sınırlı kalmayıp, pekçok topluluğu da etkileyen bu önemli medeniyetin dini yaşayışları, inançsistemi, tanrıları, evren ve yaşam hakkındaki görüşleri hakkında bir araştırmayapmak amacıyla ?Sumerlilerin Dini İnanç ve Adetleri? konulu bir tezçalışması yapmaya, danışmam hocam Sayın Prof. Dr. İlhami Durmuşdanışmanlığında karar verdik. Bu konu Eskiçağ tarihinde oldukça önemli biryere sahipti ve konu ile ilgili spesifik olarak yapılmış yeterli çalışmalarbulunmadığı gibi, mevcut kaynakların da pek çoğu yabancı dillerde yazılmışve yapılmış çalışmalardı.Pek çok kültürü etkileyen ve günümüzde bile varlığını tek tanrılı dinlerinkitaplarında gösteren Sumerlilerin kültürleri ve onların dini inançlarınıaraştırmak üzere çalışmalara uzun yıllar önce, 1835'lerde başlayan bu sahaçalışmaları, ülkemizde de özellikle yüce önderimiz Atatürk'ün destek veistekleriyle başlamış ve ilerlemiştir.Sumerliler ile ilgili kaynaklar çok sayıda olmasına rağmen, dillerininyaşamıyor olması, yazılarının okunma güçlüğü ve arkeolojik kazılar sonrasıelimize geçen tabletlerdeki kırıklıklar onları anlama ve yaşamları ile ilgiliyeterince bilgi edinmemize engel olmuştur. Zaman içerisinde Sumerolojialanındaki çalışmalar ilerlemiş, bu durum onlarla ilgili bazı gerçeklerin dahada iyi anlaşılmasına neden olmuştur.Sumerlilerin dünya görüşleri hakkındaki bilgilere ulaştığımız yazılıbelgeler arasında destanlarının önemi oldukça büyüktür. Özellikle Nippur'dayapılan kazılar sonunda asıllarına ulaşmış olduğumuz destanları,Sumerlilerin Allah ve kainat inanışlarını, dini inançlarını, tabiatı görüştarzlarını, binlerce sene evvelki görüş ve düşünüşlerini, sosyal hayatlarını,hatta adli ve hukuki görüşlerini göstermesi nedeniyle oldukça önemli bir yeresahiptir.Sumerlilerin yaşantısında dinin çok önemli bir yeri vardır veyaşantılarının temeli dine dayanmaktadır. Onların dini telakkileri pek çoktoplumu da etkileyecek kadar büyük bir sistemin ürünüdür. Günlük hayatlarıibadet, ayin ve tanrılara hizmetle geçmektedir.Sumerlilerin dini, politeizm esasına dayanır. İnançlarını Naturizmdenilen dini görüşe dayandırmışlardır. İnanışlarına göre dünyada görülen,hissedilen her nesnenin bir tanrısı vardır.Sumerlilere göre mahalli tanrılar zamanla bütün memleket ve kainattanrıları şekline dönüşebilir. Dini inanışlarının önemli bir özelliği de birbirindenbağımsız gibi görünen büyüklü küçüklü, değişik fonksiyonlu ve başka başkayerlere bağlı görülen tanrıların bir sistem içerisine yerleştirilmeleri vebirleştirilmeleridir. Yani bir tanrılar topluluğunun -panteonun- yaratılmışolmasıdır. Tanrıları, yaratmış oldukları panteonda bir düzene ve sırayakoymuşlar; görevleri, fonksiyonları, temsil ettikleri yerler ve şahısları itibariylederecelendirmişlerdir.Sahip oldukları bu tanrılar sisteminin en belirgin özelliğianthropomorphism'dir. Bu, tanrıların insan biçiminde tasavvur ve tasviredilmesidir. Görünümleri insan şeklinde olan tanrıları yine insanlar gibiçocukları ve eşlerinden oluşan ailelere sahip olarak nitelendirmişlerdir.İnsanlar gibi yer içer, birbirlerine küser, evlenip, ayrılırlar. İnsan görünümündeolmaları yanında ölümsüz ve insan üstü güçlere de sahiplerdir.Yaratıcı vasıflara sahip tanrılar ile idarecilik vasfına sahip olan tanrılarıvardır. Gök ilahı An, Yer ilahı Enlil, Deniz ilahı Enki bir arada baş makamıteşkil etmektedirler. Bunlar yaratıcı vasıflara sahiplerdir. Bu tanrılar bütünhalkın saydığı, hürmet ettiği ve inandığı tanrılardır. Bunun yanında her şehrinya da sitenin kendi tanrısı olduğu gibi her ferdin de kendisine ait ferdi tanrısıbulunmaktadır. Sayıları beş bini bulduğu tahmin edilen tanrı isimlerindenbahsedilmektedir.Tanrılar tapınaklarda yaşarlar ve tapınaklar Sumer halkınınyaşantısında büyük öneme sahiptir. Bu tapınakların idari işleri ve işleyişindensorumlu olan, aynı zamanda dini hayatlarının düzenlenmesinden sorumlu dinadamları mevcuttur. Ensi denilen görevliler hem siyasi hem de dini görevleriolan idarecilerdir. Bunların yanında değişik isim ve derecedeki rahipler,rahibeler ile görevliler mevcuttur.Sumerliler, ölümden sonra bir yaşam olduğuna inanıyorlardı. Ancak budünyadaki davranışlarının bir yansıması olarak ödül ve ceza sistemine,cennet cehennem kavramına uzak durmuşlardır. Ölüleri ?geri dönüşüolmayan ülke? ye gider ve orada yaşamlarını ebedi bir karanlık içerisindedevam ettirirlerdi. Bu sebeple de ölüm onları hep korkutmuştur. Hatta ölülerinruhlarına ?etimmu? demişler ve bu ruhların onları rahatsız etmek içinyeryüzüne geri dönebildiklerini düşünmüşlerdir.Tanrıları için kurbanlar kesmişler ve bunu belirli zamanlarda veusullerle gerçekleştirmişlerdir. Büyü, fal ve kehanet, yaşamlarında önemli biryer teşkil etmiştir. Rüyalarını yorumlamışlar, onların yaşamlarına dairhaberler verdiklerine inanmışlardır. Hatta bu konu ile görevli tanrıları bilevardır.Ön Asya Medeniyeti'nin yaratıcı ve itici kudreti olan Sumerliler, sahipoldukları bu büyük değerleri kendilerinden sonra gelen toplumlara dageçirmişlerdir. Kavim ve küçük şehir devletleri olarak yaşayan Sumerlilerinsahip oldukları kuvvetli kültürün, Sumerliliğin izleri, M.Ö. takriben 1900-1800'lerde ortadan kalkmalarından sonra, bütün Mezopotamya ve Suriye-Filistin'e yayılmıştır.Bu durum sadece bu sınırlar içerisinde kalmamış, Anadolutopraklarında yaşayan kültürleri de büyük oranda etkilemiştir. Bu etkileşim,Sumerlilerin geliştirmiş oldukları yazıları ve büyük ölçüde ticari gaye ilebaşlayan münasebetleri ile olmuştur. Anadolu'ya ulaşan dini inançları ve tanrısistemleri oradan Anadolu'nun toplulukları sayesinde Yunanistan'a ulaşmışve Yunan mitolojisi ve inanç sistemi üzerinde de etkili olmuştur. Bu etkigünümüzde yaşayan tek tanrılı dinlerin kitaplarında, Tevrat, İncil ve Kur'an'dada görülmektedir.