Tanzimat'tan 1950'ye (1865-1950) Türk romanında pozitivizmin etkileri

ÖZET İnsanın düşünce ve davranışlarının sonucunda ortaya koyduğu tüm çaba sanat, bilim ve düşünce ürünü olarak ortaya çıkar. Bu nedenle, bir sanat dalı olan edebiyat ürünlerinin de ortaya çıktığı dönemin felsefi görüşlerinden, edebi akımlarından etkilenmesi gayet doğaldır. 18. yüzyılda dünyada ve Osmanlı coğrafyasında hâkim felsefi akım "pozitivizm"dir. Akıl ve duyular dışındaki tüm bilgi kaynaklarını reddeden bu felsefi akım metafizik ve mistik olgulara karşı çıkar. Pozitivizmin edebiyata yansıması realizm, naturalizm ve parnasizm gibi edebî akımlarla mümkün olur. Tanzimat döneminden itibaren pozitivist bakış açısının edebiyat ürünlerine yansıdığını söyleyebiliriz. Bu dönem sanat ürünlerinde soyuttan somuta bir akış eğilimi vardır. Hayaliyyun - Hakikiyyun tartışmasında gerçekçiliğin ağır bastığı görülür. Pozitivizm August Comte'un Mustafa Reşid Paşa'ya yazdığı mektupla yayılarak Tanzimat sonrası aydınların yaşam algılarını ve yapıtlarını etkiler. Bu çalışma Tanzimat'tan 1950'ye kadar olan süreçte Türk romanlarında pozitivizm etkilerinin incelenmesi amacıyla belirtilen zaman aralığında yazılmış olan on romanın incelenmesinden oluşmaktadır. Toplumun o dönemde içinde bulunduğu bilimsel ve sosyal ortamın pozitivist yönü ile pozitivizm karşıtlığının tezahürlerinin romanların olay örgüleri üzerinden incelenmesi çalışmanın temel amacını oluşturmaktadır. Bu amaç doğrultusunda çalışma iki bölüme ayrılmıştır. İlk bölümde pozitivizm hakkında teorik bir çerçeve çizilerek okuyucunun aydınlatılması sağlanmış, ikinci bölümde ise seçilmiş olan roman incelemelerine yer verilmiştir. Bu çalışmada incelenen eserler arasında Fenni Bir Roman Yahut Amerika Doktorları, Hayal İçinde, Gulyabani, Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç, Hakka Sığındık, Yeşil Gece, Mezarından Kalkan Şehit, Gökyüzü, Üç İstanbul ve son olarak Matmazel Noraliya'nın Koltuğu yer almaktadır. Eserlerde pozitivist duruş sergileyen karakterler ile pozitivist duruş sergilemeyen karakterlerin bakış açıları incelendiğinde aralarında ortak yön bulunmadığı ve karakterlerin bir bölümünün mahalli ve halktan olmakla birlikte bir bölümünün halkın çoğunluğundan farklı düşünce yapısına sahip olan pozitivist düşünce sistemine uygun bir profil sergileyen ve olaylara bilimsel perspektiften bakabilen bir azınlık olarak kaldıkları tespit edilmiştir.