Tarihi askeri yapıların yeniden işlevlendirilmesi: Malatya askeri depo örneği

İnsanlar var olduklarından beri, somut olan nesnelerini ya da soyut olan değerlerini koruyarak nesilden nesile aktarma içgüdüsü taşımışlardır. Yerleşik hayata geçildikten sonra ise, anıtsal yapılara atfedilen değerlerin daha fazla önem arz etmesi nedeniyle, mimari koruma anlayışı oluşmaya başlamıştır. Koruma yaklaşımları, 19. yüzyılın son çeyreğinden itibaren bilimsel temele dayandırılmıştır ve bunları daha geniş toplumlara yaymak üzere uluslararası tüzükler kabul edilmiştir. Günümüze kadar kabul edilmiş tarihi yapıları koruma ile ilgili uluslararası tüzükler ve bilimsel çalışmalarda; yapıların kullanılır olmasının, korunmaları bakımından önemi vurgulanmaktadır. Bu bağlamda, fiziksel ömrünü tamamlamamış ancak işlevsel ömrünü tamamlamış veya çeşitli nedenlerle atıl kalmış tarihi yapılara yeniden işlev vererek korunmalarını sağlamak mümkündür. Bu yapıları yeniden işlevlendirerek korumak; bulundukları çevreye fiziksel, sosyal, kültürel ve ekonomik açıdan faydalıdır. Koruma çalışmalarında fiziksel, fonksiyonel, sosyo-kültürel, ekonomik, çevresel nedenler ve yasal değişimler incelenerek binaya uygun işlev verilmelidir. Uygun işlev seçimi ile tarihi yapılar yeniden işlevlendirilerek sürdürülebilirlik çerçevesinde kente yeniden kazandırılmaktadır. Tarihi binalar içerisinde, savunma ve askeri amaçlarla inşa edilenler, tarih içinde tanıklık ettikleri olaylar ve mimari özellikleri bakımından korunması gerekli kültür varlıkları olarak kabul edilmektedir. İnsanoğlu doğal tehditlere karşı hayatta kalmak ve düşmanlarından korunabilmek için çeşitli binalar inşa etmiştir. Zaman içerisinde artan nüfus ve savaşların ortaya çıkması ile savunma sistemleri kurmak önem kazanmış ve daha büyük ölçekte askeri savunma yapıları tasarlanmıştır. 17.yüzyıldan önce surlarla çevrili kale-kent kurgusu oluşturulurken, 19. yüzyılda tabyalar ile savunma sağlanmıştır. 19. yüzyılın ikinci yarısında ise tabyaların yetersiz kalması ile toprak altına gizlenen bonetler yapılmıştır. Genellikle depo, cephanelik ve mühimmat gibi işlevlerde kullanılan bonetler savunma esas alınarak inşa edildiği için, tasarımlarında estetik özellikler öne çıkmamıştır. 21. yüzyılda ise, teknolojinin gelişmesi başta olmak üzere, birçok nedenle askeri yapılar işlevlerini devam ettirememektedir. Farklı tipolojilere sahip, tarihi birçok savaşa tanıklık eden ve savunma amaçlı kullanılan bu yapıları yeniden işlevlendirmek, tarihi bilinç, kimlik kazanımı, süreklilik duygusu ve kültürel çeşitliliğe saygı gibi değerleri koruma adına önem arz etmektedir. Dünya'da ve Türkiye'de bu bilinç ile birçok askeri yapı yeniden işlevlendirilerek kent kültürüne kazandırılmıştır. Tez kapsamında, Malatya ilinde yer alan ve 2. Dünya Savaşı sırasında inşa edilmiş olan 28 adet Malatya Askeri Depoları incelenmiştir. Bu depolar 1940'lı yıllarda askeri hizmetlerde kullanılmak üzere Milli Savunma Bakanlığı'na tahsisli iken, günümüzde Doğa Koruma Milli Parklar 15. Bölge Müdürlüğü (DKMP)'ne tahsis edilmiştir ve tescillidir. Savunma ve mühimmat deposu işlevine hizmet etmesi için inşa edilmişlerdir ve üstleri toprakla örtülüdür. 3 adet depo DKMP tarafından depo olarak kullanılmakta olup 25 adet depo atıl halde durmaktadır. Daha önce Malatya Askeri Depoları'yla ilgili bilimsel bir çalışma yapılmamıştır. Bu çalışmada söz konusu depoların, ilgili kurum ve kuruluşlarla görüşülerek araştırmaları yapılmıştır. Ardından mevcut durumları belgelenerek özgün durumlarına yönelik restitüsyon çalışmaları yapılmıştır. Elde edilen veriler ışığında yeni işlev verilerek restorasyon projeleri hazırlanmıştır. Bu bağlamda tez çalışması; yeniden işlevlendirilen Malatya Askeri Depoları'nın, tarihi yapıların yeniden işlevlendirilmesi ile ilgili uluslararası yapılan yasal düzenlemelerin ortak amaçlarına uygunluğu değerlendirilerek kent yaşamına kazandırılmaları ve sürdürülebilir korunmaları için önerilerle sonuçlandırılmıştır.