Tarihi çevrelerin sürdürülebilir yeniden canlandırılmasında kullanıcı görüşlerinin değerlendirilmesi: Bursa, Hanlar bölgesi örneği

Tarihi çevreler, kentlerin tarihini, kültürünü gösteren önemli bölgelerdir. Kentlerin gelişmesi, nüfusun artması gibi dönüşümler tarihi çevreleri etkilemiştir. Geçirilen bu dönüşümler ve ileriye dönük planlamaların yapılmaması tarihi çevrelerin dokusunun bozulmasına neden olmuştur. Mevcut tarihi çevrelerdeki kaos ortamının, planlamalardaki eksiklikler sonucu ortaya çıktığı düşünülmektedir. Bu yüzden, tarihi çevrelerde yapılacak her planlamada kentin çevresel, sosyal, ekonomik ve organizasyonel tüm verileri ele alınmalıdır. Tarihi çevrelerin yeniden canlandırılması sürecinde tüm verilerin ele alınması bu alanlardaki sürdürülebilirliğinin sağlanabilmesi için önemlidir. Çevresel bileşenlerde kent dokusunun incelenmesi, kentin fiziksel ve doğal zenginliklerinin belirlenmesi ve bunların geleceğe aktarımı konusunda fikirlerin belirlenmesi; sosyal bileşenlerde kent ve bölge kullanıcılarının eşitlik, adalet gibi haklarının sağlanması ve sosyal donatı ve etkinliklerin sağlanması; ekonomik bileşenlerde kentin ve bölgenin ekonomik dinamiklerinin belirlenerek bunun geliştirilmesi ve kent ile bölgenin kalkınması; organizasyonel bileşenlerde ise kentin idari birimlerinin, toplum kuruluşlarının ve kullanıcılarının yapılan çalışmalara katılımının sağlanması ön plana çıkmaktadır. Bu bağlamda mevcut tarihi çevrelerde yapılan çalışmalar incelendiğinde kullanıcı odaklı çalışmaların yapılmadığı düşünüldüğünden bu konu üzerinde durulmuş ve katılımcı yaklaşım, aşağıdan yukarı - yukarıdan aşağı yaklaşımlar incelenmiştir. Tarihi çevrelerde sürdürülebilir yeniden canlandırma örneklerinden kullanıcı katılımında öne çıkan Brezilya - Viva o Centre programı, yeniden canlandırma konusunda ödüllü bir proje olan İspanya - Ciutat Vella Bölgesi ve bir patlama sonucu yıkıma ve büyük bir dönüşüme uğrayan İngiltere Manchester Kent Merkezi Planı incelenmiş ve bu çalışmalarda kentin çevresel, sosyal, ekonomik ve organizasyonel tüm verilerinin ele alındığı ve kullanıcı katılımının sağlandığı görülmüştür. Kullanıcıların kent algısı kentte yaşanılan süre, edinilen deneyimler, kentle ilgili bilgilerle oluşan bir süreçtir. Kullanıcıların kent algısını ölçmede ve kent için önemli imgelerin belirlenmesinde bilişsel haritalama yöntemi kullanılır. Yapılan bilişsel haritalama çalışmaları incelendiğinde bu yöntemin kullanıcıların bölge hakkındaki düşüncelerini elde etmede önemli bir yöntem olduğu görülmüştür. Kentin önemli parçası olan tarihi çevrelerin sürdürülebilir yeniden canlandırılmasında kullanıcı görüşlerinin alınmasının önemli bir veri oluşturacağı düşünülmektedir. Bu yüzden, kullanıcı görüşlerinin, tarihi çevrelerin sürdürülebilir yeniden canlandırmasında veri oluşturup oluşturmayacağı, eğer oluşturuyorsa bu verilerin nasıl kullanabileceğini görmek için alan çalışması yapılmıştır. Seçilen alan köklü bir geçmişe sahip, tarihi, doğal, kültürel zenginliği olan Bursa-Hanlar Bölgesi'dir. Tarihi kent merkezi, bütüncül olmayan planlarla, çarpık yapılaşmayla, idari birimlerin farklı uygulamalarıyla karmaşık hale gelmiştir. Bu alan üzerine birçok çalışma yapılmıştır. Yapılan çalışmalarda alanın tümü ile ilgili kullanıcı görüşü alınmadığı görülmüştür. Literatür araştırmasından sonra yapılan alan çalışması, bilişsel haritalama ve anket olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde, kullanıcılara boş bir kağıt verilerek bölgeyi bir yabancıya anlatıyor gibi çizmeleri istenmiştir. Daha sonra anket bölümüne geçilmiştir. Anket; bilişsel haritalama, kullanım yoğunluğu, kullanıcı görüşleri ve kişisel bilgiler olmak üzere dört bölümden oluşmaktadır. 100 kişiyle yapılan çalışma sonucunda; kullanıcıların bölgeyi nasıl algıladığı, hangi yapıların öncelikli olduğu, hangi yapıların fark edilmediği, bölge için ne gibi önerileri olduğu görülmüştür. Kentte uzun yıllar yaşayanların bölgedeki çoğu yapıyı bildikleri, tarihi konusunda az çok fikir sahibi oldukları, yapıların şu anki işlevlerini bildikleri görülmüştür. Kente yeni gelenlerin önceliği ise, ilk göze çarpan yapılar olmuştur. Gizli kalan yapıları bilmedikleri, yapıların tarihi konusunda fikir sahibi olmadıkları görülmüştür. Kente yeni gelen insanların, turistlerin bölgeyi tam anlamıyla hissedemedikleri, buradaki tarihi dokunun zenginliğini göremedikleri düşünülmektedir. Kullanıcıların UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne giren bölgede yapılan çalışmalarla ilgili de bilgi sahibi olmadıkları görülmüştür. Alan çalışmasında elde edilen veriler değerlendirildiğinde, yeniden canlandırma stretejilerinin hedef ve amaçlarına, tasarım/planlama ve yönetimsel boyutuna katkıda bulunabilecek şu sonuçlar elde edilmiştir: 1. Hedef ve amaçlar: • Hanlar Bölgesi'nin öne çıkan bilişsel imge elemanlarının sürdürülebilirliğinin sağlanabilmesi için kimliklerinin korunması, yaşatılması ve onarılması, • Bölgenin en önemli nitelikleri olan tarihi kimliğinin ve ticaret işlevinin korunarak sürdürülebilirliğinin sağlanması, • Turizme yönelik olarak Bursa'nın tarihi kent merkezini hem tasarım hem de yönetimsel boyutta zenginleştirecek önlemler ve kararlar alınması. 2. Tasarım ve planlama: • Önemli nirengi noktalarının algılanabilirliğinin arttırılması, • Açık alanların niteliğinin arttırılması ve uygun alanlar varsa yeni açık alanların oluşturulması, • Ticari aksın korunması ve geliştirilmesi, • Kamusal alanlardaki kullanımı arttıracak peyzaj düzenlemeleri yapılması, • Kent merkezini ve bölgeyi olumsuz yönden etkileyen trafik ve otopark sorununun çözülmesi, • Gençlerin bölgeyi daha çok kullanabilmesi için bazı yapıların yeniden işlevlendirilmesi ve gençler için organizasyonlar yapılması, • Bazı hanların avlularının daha fazla kullanabilmesi için düzenlemeler yapılması, • Turistler için bölgenin tanımsız olmasından dolayı düzenlemeler yapılması ve bölge içindeki önemli nirengi noktalarını birbirine bağlayan gezi rotalarının önerilmesi. 3. Yönetim: • Halkın hem bölgenin tarihi hem de yapılan çalışmalar konusunda bilinçlendirilmesi, • Yerel yönetimin turistlere yönelik olarak bölgenin kavranması ve deneyimlenmesini kolaylaştıracak nitelikli rehber sayısının arttırılması gibi tedbirler alması, • Yerel yönetimin bölgenin temizliği ve düzeni için işletmeye yönelik uygulamalarını yeniden gözden geçirmesi ve bu uygulamaların etkinliğini arttırması, • Kentin tüm idari birimlerinin birlikte hareket etmesi gereklidir. Bu çalışma sonucunda kullanıcı görüşlerinden önemli veriler elde edildiği, bu verilerin yapılacak sürdürülebilir yeniden canlandırma çalışmalarında kullanabileceği görülmüştür. Dolayısıyla, bu çalışmanın tarihi çevrelerde yapılacak çalışmalarda kullanıcı görüşlerinin alınması konusunda örnek oluşturabileceği düşünülmektedir.