Tarihi kent merkezlerinde yaşam kalitesini kent morfolojisi açısından incelemek: Bursa Hanlar Bölgesi örneği

Son yıllarda kentlerde yaşayanların artmasıyla birlikte giderek daha fazla genişleyen kentsel alanlarda, yeni alt merkezlerin ortaya çıkması, tarihi kent merkezlerinin eski önemini ve canlılığını kaybetmesine, mekânsal kalitesinin azalmasına ve köhnemesine neden olmaktadır. Tarihi kent merkezlerinin kaliteli ve yaşanabilir olması, kentte yaşayan bireylerin kente ait hissetmesini, kenti tanımasını, deneyimlemesini ve kentsel mekânla bütünleşmesini sağlamaktadır. Bu alanların yaşanabilirliği sadece kamusal alanlarının varlığı ve sayısı ile değil aynı zamanda yapılan aktivitelerin çeşitliliği, yürünebilirlik ve mekânların sürekliliği ile de ilişkilidir. Bu bağlamda, tez çalışması Bursa Hanlar Bölgesi ve çevresindeki kentsel yaşabilirliği morfolojik bakış açısıyla irdelemeyi hedeflemiştir. Başka bir deyişle, tez çalışması, kent merkezi ve yakın çevresindeki kamusal alan karakterini morfolojik analizlerle ortaya koymaktadır. Böylece, kamusal alanlardaki mekânsal kaliteye ilişkin parametrelerin değerlendirilmesi ile kent merkezindeki fiziksel çevreye dair bir yaşanabilirlik yaklaşımı geliştirilmesine katkı sağlamaktadır. Bu amaçla, tez çalışması literatür kısmında, kentsel yaşam kalitesi ve kentsel morfoloji araştırma alanlarına ilişkin yaklaşım ve modelleri incelemiştir. M.R.G. Conzen'in morfolojik bakış açısı ve Van der Voordt'un yaşam kalitesi yaklaşımı, araştırmanın temel kavramsal çerçevesi ve yönteminin oluşturulmasında temel oluşturmuştur. Bu doğrultuda, çalışma öncelikle Bursa kent merkezinin gelişim sürecini, kentleşme ve planlama deneyimlerini tarihsel olarak tartışarak incelemiştir. Daha sonra, kent merkezi ve çevresindeki alanları içerecek biçimde belirlenen çalışma alanında, morfolojik analizlerle uyum bölgeleri elde edilmiştir. Bu uyum bölgelerinde, kentsel mekâna ilişkin kalite nesnel olarak ölçülmüştür. Nicel ve nitel yöntemleri bir arada ele alan değerlendirmeler sonucunda, morfolojik bileşenlerde sayısal değişimlerin ve yaşanabilirliğin değiştiği tespit edilmiştir. Çalışmada kullanılan veri, Osmangazi Belediyesi'nden elde edilen imar planları, hava fotoğrafı, alanda yapılan gözlem ve değerlendirmeler ile örnek alanlarda yaşayan kişilerle ve esnafla yapılan yüz yüze görüşmelerden meydana gelmektedir. Yapılan analizlerin sonucuna göre, kent merkezinden çevre mahallelere doğru, bireylerin kent merkezinde vakit geçirmesini sağlayacak kamusal alanlar azalmaktadır. Benzer biçimde, yürünebilirlik, tipolojik ve estetik uyum ile yaşanabilir alan endeks değeri düşerken, parsel büyüklüğü ve düşey yoğunluk artmaktadır. Sonuç olarak, tarihi kent merkezlerinin daha yaşanabilir hale gelmesi için yapılacak müdahaleler, bu alanları çevrelerindeki kamusal alanlarla birlikte göz önüne almalı,kamusal alanların arttırılması, sürekliliğinin sağlanması ve genel anlamda bütünselliğin kurulması gibi ilkelere yer vermelidir.