Tasavvuf şiirinde sembol: İbnü'l-Fârız örneği

İnsanları züht ve ibadete çağıran tasavvuf, hicrî üçüncü asırda dini bir hareket olarak İslam âleminde yayılmaya başladı. Söz konusu asır sufîlerinin çoğu takva ve züht konusunda sahabe ve tabiûnun sîreti üzerindeydi. Neticede zâhit ve âbitler nezdinde sufî şiir ortaya çıkarak âlimler, fakihler ve muhaddisler arasında takva ve ihlas yaygınlaşınca etkileri belirgin hâle gelmeye başladı. Sufî şiir Celaluddin er-Rûmî ile Fârisî şiirde, İbnu'l-Fâriz ve İbnu'l'Arabî ile de Arap şiirinde zirveyi yakaladı. Sufîler kendilerini ifade etmede vicdanlarını yansıtırken sembole başvurmuşlardır. Bunda aktarılacak birikimin çokluğu, farklı anlamlara yorumlanma imkanı ile Allah ile olan alakalarının niteliği hususundaki düşüncelerini yansıtılma arzusunun etkili olduğu söylenebilir. Sufîler maksat ve hedeflerine söz konusu semboller vasıtasıyla ulaşabilmişlerdir. Dolayısıyla sufî sembolün bâtinî bir tecrübeye dayandığı ifade edilebilir. İlahi aşkın son imamı Sufî şair İbnu'l-Fâriz şiirde küçük bir divan bırakmıştır. Bu divanda öncelikle sufî bir miras söz konusu olmakla birlikte şiir divanları arasında en değerlisidir. Kadın ve sarhoşluk, zaman ve mekân ile diğer tabiat figürleri gibi sembolleri en etkili şekilde kullandığı görülmektedir. İbnu'l-Fâriz'in şiir divanından yola çıkarak sufî geleneğe kattığı ve lafızların manâ boyutlarını güçlendiren yüzden fazla terimden söz edilebilir. İbnu'l-Fâriz'in kadın güzeliğini mutlak ilahî güzelliğe giden bir yol ve yöntem olarak kullandığı görülmektedir. Zira kâinatın bütün tezahürlerinin sadece ilahî zatın tecellisi mahiyetinde olduğuna inanmaktadır. Her şeyde Allah'ın azamet ve büyüklüğü görülmektedir. Bütün nesne ve manâlarda gerçek mahbubuna şâhit olmaktadır. Onun şiirsel tecrübesi ruhsal eğitiminden doğmuştur. Duyu organlarından ve akıldan hareket etmeyen yöntemi de ilham kaynaklıdır. Sufîler içki/sarhoşluk unsurunu ilahî sevgi için bir sembol hâline getirmişlerdir. Onu vicdanlarını sesi yaparak irfanî maksatlarına işaret kılmışlardır. Bu akımı en güzel temsil eden İbnu'l-Fâriz'in tâiyye ve mimiyye şiirlerinde bunun örneklerini görmek mümkündür. Ancak şu da bir gerçektir ki İbn Fâriz söz konusu şiirlerde sevgi dışında bir şeye yer vermemesi ona göre Allah'ı tanımanın ilk aşamasının sarhoşlukla sembolize edilen sevgi olduğu gibi ruhanî keşfe yönelik kalp hâlinin temeli de odur. Derin şiirsel tecrübesinin ortaya çıkması için sarhoşluğun aklı giderici niteliğini dikkate alarak içki unsuruna sığınmayı tercih etmiştir. Dolayısıyla sarhoşluk kendini kaybetmekten ziyade başka bir âleme göç etmektir. O da ruhun mahbupla birleşmesini sağlayan manevi bir sarhoşluktur. Böylece İbnu'l-Fâriz'in şiirlerinde sembollerden, işaret ve imalardan oluşan sufî bir âlem sunduğu görülmektedir. Anahtar Kelimeler: Tasavvuf, Sufî Şiir, İbnu'l-Fâriz, Sembol, Güzellik, Sevgi, İçki, Sarhoşluk.