Taşköprülüzâde'nin Eş-Şekâiku'n-Nu'mâniyye'si ile Tetimme ve Zeyillerinde kırâat alimleri

Bu araştırma, XVI. yüzyıl Osmanlı âlimlerinden Taşköprülüzâde Ahmed Efendi'nin (ö. 968/1561) kaleme aldığı eş-Şekâiku'n-nu'mâniyye fî ulemâi'd-Devleti'l-Osmâniyye adlı eseri ile ona yazılan tetimme ve zeyilleri çerçevesinde kırâat âlimlerinin biyografilerini incelemektedir. Osmanlı biyografi geleneğinin en önemli kaynaklarından biri olan eş-Şekâik isimli eserinde Taşköprülüzâde, Osmanlının kuruluşundan itibaren 965/1558 yılına kadar yaşamış olan 521 âlimin hayatını aktarmış, bu bilgileri kendi gözlemleri, dönemin ilmî çevreleri ve yazılı kaynaklar çerçevesinde aktarmıştır. Eserin ilim dünyasında bir dönüm noktası haline gelmesi, kendinden sonra telif edilen tetimme ve zeyillerle birlikte sistematik ve geniş bir külliyatın oluşmasına zemin hazırlayarak günümüzde biyografi sahasının en önemli literatürlerinden biri haline gelmesini sağlamıştır. Bu minvalde Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı bünyesinde gerçekleştirilen proje dahilinde, eş-Şekâik ile 10 adet tetimme ve zeyli, yazma nüshalar üzerinden hazırlanan transkripsiyonlu neşirleri vasıtasıyla ilim dünyasına kazandırılmıştır. Araştırma kapsamında eş-Şekâik ile ona yazılan tetimme ve zeyillerde toplam seksen bir kırâat âlimi tespit edilmiştir. Ancak bu şahsiyetlerden on birinin birden fazla eserde tekrar yer aldığı görülmüştür. Söz konusu âlimlerin biyografileri karşılaştırıldığında, müelliflerin çoğunlukla benzer bilgileri ve aynı hayat hikâyesini aktardıkları anlaşılmıştır. Bu sebeple çalışmada tekrarın önüne geçmek amacıyla, aynı şahsiyetler hakkında ilk geçtiği yerde ayrıntılı bilgi verilmiş; sonraki eserlerde ise yalnızca dikkat çeken farklılıklar ve ilave bilgiler üzerinde durulmuştur. Araştırma, nitel araştırma çerçevesinde doküman analizi yöntemine dayanmaktadır. Bu bağlamda çalışmada, eş-Şekâik adlı eseri ile bu esere yazılan tetimme ve zeyiller, betimleyici analiz ve biyografik çözümleme yöntemiyle incelenmiştir. Eserde yer alan kırâat âlimleri, tarihsel ve ilmî bağlamları içerisinde ele alınarak Osmanlı biyografi geleneği içindeki konumları ortaya konulmuştur. Ayrıca çalışma kapsamında incelenen âlimlerin farklı eserlerde yer alan biyografik bilgileri karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Yapılan incelemeler sonucunda, eş-Şekâik ve ona yazılan tetimme ve zeyillerde kırâat ilminin Osmanlı ilim geleneği içerisinde önemli ve süreklilik gösteren bir ilim dalı olarak ele alındığı tespit edilmiştir. Bunun yanında biyografileri incelenen kırâat âlimlerinin yalnızca kırâat sahasında değil; tefsir, hadis, fıkıh ve kelam gibi farklı ilmî alanlarda da etkin rol üstlendikleri sonucuna ulaşılmıştır.