Tefsir'in mahiyeti sorunu: Tanımı, işlevi ve ilişkili olduğu ilimler

Klasik dönemde her bir ilmin tanımlanmasına önem verilmiştir. Bir ilmin tanımı, konusunun ne olduğunu, ilmin onu hangi yön(ler)den incelediğini göstermektedir. Tanım özellikle, o ilme yönelen kişilerinin ne öğreneceği ve ne tür bir araştırma yapacağı konusunda da bir tasavvur sunmaktadır. Bir başka açıdan tanım, o ilmin sınırlarını da yansıtacağı için, diğer ilimlerden nasıl ayrıldığını da yansıtmış olacaktır. Bu sebepten klasik dönemde Tefsir için bazı tanımlar yapıldığı ve bu süreçte bazı tartışmaların ortaya çıktığı görülmüştür. Bu tartışmalar, aynı zamanda Tefsir'in mahiyeti hakkında da bazı hususları gündeme getirmiştir. Haliyle Tefsir'in ne olduğu konusundaki yaklaşımlar, onun tanımını şekillendirmiştir. Bu sebeple tezin, birinci bölümünde klasik ve modern dönemde ne tür Tefsir tanımlarının yapıldığı, ne tür tartışmaların yaşandığı tespit edilmiştir. Bu tartışmaların, Tefsir'in mahiyeti hakkında ne tür hususları ortaya çıkardığı belirlenmiştir. Tanımlardan ortaya çıkardığımız temel sorunları, birinci bölümde tartıştık. Bunlardan biri, Tefsir için 'ilim' tabirinin hakiki anlamda kullanıp kullanılamayacağıdır. İkincisi, Tefsir'in yaptığı araştırmanın kesinlik açısından durumunun ne olduğudur. Üçüncüsü ise, müfessirlere göre murad olgusunun genişliği ve muradın ancak beşerî bir çabayla sınırlı oluşudur. İkinci bölümün temelde iki başlığı bulunmaktadır. Bunlardan ilki, Tefsir'in Kur'an'ı hangi yönlerden araştırdığı hakkındadır. Bazı tanımlara göre Tefsir ve Kur'an arasındaki ilişki sadece anlam/murad açısından kurulmaktadır. Bazı tanımlara göre ise iki tür ilişkiden bahsedilmektedir. Bu başlık altında, Tefsir'in Kur'an'ı araştırdığı her iki yön hakkında tespit ve değerlendirmeler yapılmıştır. Tanımların çoğunda, Tefsir'in, Kur'an'ı Allah'ın muradı açısından araştırdığı ifade edilmektedir. Murad araştırmasının iki tür boyutuna dikkat çekilmiş ve özellikle çağdaş dönemdeki tartışmalar incelenmiştir. Bazı yaklaşımlarda Tefsir'in, sadece nüzûl dönemindeki anlamı tespit ettiği ve bu anlamın yorumlanmasının diğer şerî ilimler tarafından yapıldığı iddia edilmektedir. Klasik dönemdeki bazı müfessirlerin, bu yaklaşımı destekleyen değerlendirmeleri bulunmaktadır. Murad araştırmasının ikinci boyutu ise tespit edilen nüzûl dönemindeki anlamın, her yeni dönemde yorumlanmasıdır. Tefsir'e yorumlama işlevi verildiğinde, onun bazı şerî ilimlerle karışma ihtimali ortaya çıkmaktadır. Ancak çağdaş dönemdeki bazı araştırmacılar Tefsir'in bu işlevi bulunduğunu da ileri sürmektedir. Bununla birlikte, bazı klasik tefsirlerde âyetlerin sonraki dönemin sorunları ve yeni bilgiler ışığında yorumlandıklarını tespit ettik. Bu durum, Tefsir'de yorumlama faaliyetinin bulunduğunu göstermektedir. Diğer ilimlerden yararlanılarak sürdürülen yorumlama süreci, bu ilimlerin verilerinin tefsirlerde sadece derlenmesi veya nakledilmesine karşılık gelmemektedir. Müfessirlerin, diğer ilimlerin verilerini kullanarak etkin bir şekilde yorumlarda bulundukları örneklerle gösterilmiştir. Tefsir'in murad araştırması, onun ister istemez diğer ilimlerden yardım almasını gerektirmiştir. Klasik ve modern dönemde müfessir ve araştırmacılar bu ilimleri tespit etmişler ve bazı değerlendirmelerde bulunmuşlardır. Tefsir'in ilişkili olduğu ilimler meselesi, klasik dönemde 'istimdât' sözcüğüyle ifade edilmiştir. Tefsir sürecinde dil ve rivayet ilimleri ortak bir şekilde benimsenirken; Fıkıh, Kelâm, Tasavvuf, Mantık, Mevhibe ilimleri ile doğa bilimleri ve sosyal bilimlerin istimdât kapsamında görülmesi müfessirler arasında değişmektedir.