Tefsir literatüründe tenkîh türü eserler: Muhammed Ahmed Kenʿân'ın Kurratü'l-ʿayneyn ʿalâ Tefsîri'l-Celâleyn'i örneği

İnsanlık tarihi boyunca uygulanagelen öğrenim ve öğretim yollarından birisi şüphesiz yazma faaliyetidir. Geçmişten günümüze insanlar, yazı sayesinde birbirleriyle iletişime geçmişler, ticaretlerini kayıt altına almışlar, hazırlayıp imzaladıkları yazılı belgelerle anlaşmalarına, akitlerine meşruiyet ve geçerlilik kazandırmışlardır. Dahası yazı, beşerî eğitim öğretimin temel aracı olarak kullanılagelmiştir. Bunun doğal bir sonucu olarak birçok kitap, risale, belge vb. ortaya çıkmıştır. Genelde İslâmî ilimler, özelde de tefsir ilmi olmak üzere bu alanlarda da birçok eser kaleme alınmıştır. Yapılan bu çalışmaların bazıları güçlü yazılı metinleri sayesinde alana, özellikle de tedris faaliyetlerine kaynaklık eder bir hüviyet kazanmıştır. Zamanın geçmesi ve anlayış seviyelerinin farklılaşması neticesinde onlardaki kapalılıkları gidermek, yanlış görülen hususlara dikkat çekmek vb. yöntemlerle şerh-hâşiye türü te'lîf eserler yazılarak mevzubahis metinler daha da geliştirilip genişletilmiştir. Ayrıca kapsamlı bir metnin kısaltılarak özlü bir hâle getirilmesiyle ortaya çıkan muhtasar türü eserler de te'lîf çeşitleri arasında yerini almıştır. Bunların dışında mevcut bir eserin eksiklerini tamamlama, yanlışlarını düzeltme, faydasız bilgileri çıkarmak suretiyle yeniden gözden geçirilerek düzenlenmesini hedefleyen veya dağınık hâlde bulunan bir konuyu belli bir kitapta detaylı bir biçimde ele alan tenkîh/tehzîb türü çalışmalar da bir te'lîf faaliyeti olarak ilmî sahada kendini göstermiştir. Biz bu çalışmamızda mevcut bir eser üzerinden yapılan tenkîh faaliyetine bir örnek olarak Muhammed Ahmed Ken'ân'ın Kurratü'l-ʿâyneyn ʿalâ Tefsîri'l-Celâleyn adlı eserini ele aldık. Birçok eser arasından özellikle bu kitabın seçilmesi, Tefsîrü'l-Celâleyn üzerine yapılan çalışmaları incelememiz neticesinde mevzubahis eserin hem güncel bir çalışma olması hem de sıradan bir şerh olmanın ötesinde tenkîh amacıyla yazılmış olmasıdır. Bu doğrultuda öncelikle te'lîf türlerine yer verilerek tenkîh, tecrîd, ihtisâr, şerh, hâşiye ve ta'lîk kavramlarının tanımları ve öne çıkan özellikleri zikredilmiş, akabinde müellifin hayatı, ailesi, eğitimi, görevleri ve kaleme aldığı eserlerden bahsedilmiştir. Çalışmamızın temelini teşkil eden üçüncü bölümde ise müellifin Tefsîrü'l-Celâleyn'deki yanlış gördüğü hususları düzeltme, zayıf rivayetlere dikkat çekme ve faydalı bilgiler ekleme amacıyla te'lîf ettiği mevzubahis çalışması, tenkîh faaliyeti kapsamında değerlendirilmeye çalışılmıştır.