Topkapı Sarayı Müzesi'ndeki 16. yüzyıl padişah kaftanlarının süsleme özellikleri

O Toplumsal bir ihtiyaç olarak, avcılık kadar erken dönem¬ lerde ortaya çıkan dokumacılık en eski sanat kollarından bi¬ ridir. Önceleri işlevselliği ön planda tutularak basit dokuma teknikleri ile uygulanmasına rağmen daha sonra insanların sanat ve teknik yeteneklerine göre ilerleme sağlanılmıştır. Dokumanın görsel etkisi ise her ülkenin kültürel durumuyla ve beğenisiyle çeşitlilik göstermiştir. Türk Kumaşları dokuma tekniği, malzeme özellikleri desen zenginlikleriyle kumaşın evrimi içinde çok önemli bir yer al¬ maktadır. Erken örneklerinin günümüze ulaşabilmesi güç ol¬ duğundan. Türk kumaşlarının kökeni konusunda söylenebile¬ cekler sınırlıdır. Doğu Türkistan'da, Çin sınırında. Budist mağaralardaki resimlerde, V. yüzyıla kadar inen canlı renk ve süslemeleri olan Türk dokuma sanatının ilk örneklerine rastlanmaktadır f S öze n"19 8 3:159). Tarihsel süreçte Osmanlı kumaşlarının özel niteliklerinin etkenleri, ekonomik güç ile birlikte sarayın sanata ve doku¬ maya verdiği önemle bütünleştirilmesindendir. Özellikle 16. yüzyılda dokuma sanatının gösterdiği perfor¬ mans dönemin Lonca örgütlerinin aktivitelerini başarı ile yü¬ rütmelerinin yanında saray tarafından çıkarılan yasaların da rolü büyük olmuştur. Bu yasalarla birlikte, saray dokuma üretiminin her aşamasında denetleyici konumdadır. V'iv Osmanlı '"Saray kumaşları" diye adlandırılan çok zengin malzeme ve desen içeren yüksek teknik ile dokunan kumaş¬ lar. Sultan Yİ saraylıların ihtiyaçları için özet olarak saray atölyelerinde veya saraya bağlı küçük atölyelerde dokuilurul- mustur (Gürsu 1988:17). Saray kumaşları kapsamında üretilen dokumalar daha son¬ ra padişahlar için saray terzilerince özenle dikilmiştir. Bu giysiler içinde en özellikli olanları ise kaftanlardır. Her padi¬ şahın zevkine göre farklılıklar göstermesine karşın hepsinin ortak özelliği sadelik içinde ihtişamı sergilemeleridir. Bu et¬ kiyi ise kaftanların biçimlerinin sade kesimli olmalarının ya- nısıra kumaşlarının gösterdikleri özelliklerdendir. Altın, gü¬ müş, ipek gibi değerli malzemelerin kullanımı kumaşların de¬ ğerlerini artırdığı gibi, ışıltılı bir görünümünde kazandırılmıştır. Kumaşların renklendirilmesinde ise genel¬ likle doğal boyalarla canlı renkler kullanılmıştır. Büyük oranda kırmızı ve tonları mavi, yeşil, sarı, krem ve beyaz kullanılmıştır. Bu anarenklerin yanında bej. siyah, pembe, ayva rengi, turuncu, mor, duman rengi, vb., gibi renklerde yer almıştır. Dönem kumaşlarında çok renklilikte uyum en önemli özelliktir. Konu seçiminde ise kimi zaman sembolik motifler kullanılmasına rağmen genellikle bitkisel motiflerle düzenlemeler yapılmıştır. Geleneksel motifler ise bu dönemde daha çok gelişerek klasik üslup özelliği olu şturmuşlardır. Ya¬ bancı etkilerle gelen motifler ve geometrik motifler sınırlı oranlarda kullanılmıştır. Kompozisyon seçiminde ise sonsuz¬ luk prensibiyle sistematik veya değişimli sıralardan oluşan düzenlemeler tercih edilmiştir. Bununla birlikte motiflerin sınırsız sayıda değişik düzenlemeleri kompozisyon uygulama¬ larında yer almıştır.