La traduction intersémiotique de l'expérience féminine de l'avortement: De L'événement d'Annie Ernaux à L'événement d'Audrey Diwan

Bu yüksek lisans tezi, Annie Ernaux'nun Olay (L'événement) (2000) adlı romanında anlatılan bir kadının kürtaj deneyiminin temsiline odaklanmaktadır. Bu anlatı iki analizin karşılaştırmalı çalışması yoluyla incelenir : Ernaux'nun otobiyografik eserinin edebi göstergebilimsel analizi ve romanın Audrey Diwan tarafından Kürtaj (L'Événement) (2021) adıyla filme aktarılan göstergeler arası çevirisinin analizi. Filmin çıkış metni olarak işlev gören romanda, 1963 yılında yaşanmış olan bir yasadışı kürtaj deneyimi, olaydan otuz yıl sonra yazarın kişisel belgelerine dayanılarak anlatılır. Annie Ernaux'nun bu romanı Siren İdemen tarafından önce 2000 yılında Kürtaj adıyla (İletişim Yayınları) daha sonra 2023 yılında Olay adıyla (Can Yayınları) Türkçeye çevrilmiştir. Roman, 1963 yılında Fransa'da önce fabrika işçisi olan daha sonra bir kafe-bakkal işleten iki ebeveynin çocuğu olan Annie Duchesne'nin üniversitede edebiyat bölümünde okurken hamile kalmasını ve kürtajın yasaklanmış olduğu o yıllarda eğitimine devam etmek için yasa dışı kürtaj yaptırma çabasını anlatır. Ailesinde üniversite eğitimine ulaşan ilk kişi olan Annie, sınıfsal yükselmesine ket vuran bu durumu çözmek için hüküm giymeyi ve hatta ölmeyi göze alır. Annie Ernaux'nun otobiyografik yazınının en çarpıcı örneklerinden birisi olan bu roman gelecek nesiller üzerinde etkisini sürdürebilmiştir; öyle ki yayımlanmasından yirmi yıl sonra, 2021 yılında yönetmen Audrey Diwan, Annie Ernaux'nun eserlerini çok seven bir okur olarak Olay romanını aynı adla sinemaya uyarlamıştır. 2022 yılında Nobel Edebiyat Ödülüne layık görülen Annie Ernaux'nun Olay romanının film uyarlaması da, BAFTA En İyi Yönetmen Ödülü ve Altın Aslan gibi çok sayıda ödül kazanmıştır. Romanla aynı adı taşıyan film ilk bakışta romandan çok farklı özellikler göstermektedir. Romanda adı geçmeyen karakterler filmin ilk dakikalarından itibaren ekranda yer almakta ve romanda yer almayan birçok sahneye rastlanmaktadır. Bununla birlikte film kapanış sahnesinden sonra Olay başlıklı romanın bir uyarlaması olduğunu anons eder. Audrey Diwan'ın filmi göstergeler arası çeviri çalışmaları için dikkate değer bir örnek teşkil etmektedir. Bu çalışmadaki ilk analiz Olay (L'événement) romanını konu alır. Bu inceleme metodunun temeli Paris Göstergebilim Okulu (l'École sémiotique de Paris) tarafından oluşturulan göstergebilim kuramına dayanmaktadır. Dilbilimin kurucusu kabul edilen Ferdinand de Saussure'ün gösterge teorisine dayanan Paris Göstergebilim Okulu'nun edebi göstergebilim yaklaşımı, 1960'lardaki kuruluşundan bu yana, başta kurucuları Algirdas Julien Greimas ve Jean-Claude Coquet olmak üzere birçok üyesinin katkıları sayesinde gelişmiştir. Sündüz Öztürk Kasar göstergebilimi yazınsal çeviri etkinliğine uygulamayı önerir. Önerilen model, Algirdas Julien Greimas'ın Eyleyenler Şeması (le schéma actantiel) ve Jean-Claude Coquet'nin Söyleyenler Tipolojisinin (la typologie des instances énonçantes) yanı sıra Roland Barthes'ın göstergebilim anlayışı ve Gérard Genette'in anlatıbilimsel kuramı gibi çeşitli kuramlara dayanmaktadır. Sündüz Öztürk Kasar'ın yazınsal metne ve onun çevirisine uygulamayı önerdiği göstergebilimsel çözümleme modeli edebi eserlerin anlam evreninin sınırlarının çizilmesinde yol gösterici birçok aşama önerir. Bu çalışmada modelin on iki aşaması esas alınmış, romanın edebi göstergebilimsel analizi on iki aşamada tamamlanmıştır. İlk aşamada roman kendi içinde anlamlı olan kesitlere ve alt kesitlere ayrıştırılmış ve bölümlerin kendi içindeki ve olay örgüsünde aldığı roller belirlenmeye çalışılmıştır. İkinci aşamada kitabın başlığı incelenmiş ve anlam evreni hakkında verdiği ipuçları araştırılmıştır. Üçüncü aşamada romanın içindeki söyleyenler ve olay örgüsündeki işlevleri araştırılmıştır. Dördüncü aşamada anlatıcının bakış açısı belirlendikten sonra beşinci aşamada öykü zamanı ve söylem zamanı arasındaki bağlar incelenmiştir. Altıncı aşamada hikâyenin içindeki anlatı izlenceleri ve eyleyenler saptanarak bir sonraki yedinci aşamada öznelerin geçirdiği öznelik durumundaki değişimler göz önüne alınmıştır. Sekizinci aşamada anlatının anlam evrenini oluşturan yerdeşlikler saptanmaya çalışılmıştır. Dokuzuncu aşamada metnin taşıdığı semboller sorgulanmış, onuncu aşamada ise epigraflar incelenmiştir. On birinci aşamada metni çevreleyen yanmetin unsurlarının anlam evrenine katkısı gözlemlenmiştir. On ikinci ve sonuncu aşamada anlatıdaki metinler arası ve metin ötesi göndermeler belirlenmiş ve anlatıya sundukları katkılar incelenmiştir. Bahsedilen bu birincil incelemenin üzerine kurulan ikinci analiz, Audrey Diwan'ın Olay (L'Événement) filmini, Uyarlama Çalışmaları ve Çeviribilimin kesiştiği bir alan olan göstergeler arası çeviri perspektifinden ele almaktadır. Göstergeler arası çözümleme modeli, kuram ve terminolojisini Uyarlama Çalışmaları ve Çeviribilimden alan, ancak temel çıkış noktası Kitty van Leuven Zwart'ın göstergeler arası çeviri modeli olan Katerina Perdikaki tarafından önerilmiştir. Perdikaki, van Leuven-Zwart'ın modelinin bazı yönlerini benimser ve buna görsel-işitsel bir iletişim aracı olarak sinemanın kendine özgü özelliklerini ekler. Perdikaki'nin modelinde iki temel kategori söz konusudur: Betimsel Kategori (Descriptive Category) ve Yorumsal Kategori (Interpretive Category). İlk kategori olan Betimsel Kategori 'de Perdikaki'nin çeviri kaymaları (adaptation shifts) adını verdiği ve kitaptan filme uyarlama sırasında gerçekleşen değişimler saptanır. Bu değişimlerin sınıflandırılması için Perdikaki, görsel işitsel medyanın anlam sistemini göz önüne alarak dört kategori belirlemiştir (Plot Structure, Narrative Techniques, Characterisation and Setting) : "Karakter Kaymaları, Olay Örgüsü Kaymaları, Diyalog Kaymaları, Mekân Kaymaları" (Öner, Okyayuz & Sancaktaroğlu-Bozkurt, 2024, s. 106) Bu kategorilerin her birindeki çeviri kaymaları diğer üç alt kategoride sınıflandırılmıştır: Kısmi Değiştirme (Modulation), Değiştirme (Modification) ve Dönüştürme (Mutation) . Çeviri kaymaları Perdikaki'nin öne sürdüğü dört kategori altında sınıflandırılarak saptandıktan sonra elde edilen verilerde birtakım yatkınlıklar gözlenmiş ve bu yatkınlıklar Perdikaki modelinin ikinci ana kategorisi olan Yorumsal Kategori ışığında incelenmiş, çeviri kaymalarının arkasındaki nedenler araştırılmıştır. Bu iki analiz sonucunda edinilen veriler sonuç kısmında karşılaştırılarak giriş kısmında sorulmuş olan sorular cevaplandırılmaya çalışılmıştır. Bu çalışma, bir kadın deneyimi olarak kürtaj olayının temsilinin, farklı medyalar arasında dolaşan ve gerçekten yaşanmış bir olaya dayanan bir anlatı biçimindeki evrimini gözlemlemeyi amaçlamaktadır. Kürtaj anlatısının farklı medyalar arasında dolaşımı sırasında geçirdiği değişimler ve bu değişimlerin arkasındaki nedenlerin gözlenmesi öngörülmüştür. Bununla birlikte, bu çalışmanın, göstergeler arası çeviri eyleminin yöntem ve araçları hakkında önemli bilgileri gözler önüne serebileceği ve yazınsal metnin anlam sistemi ile filmin görsel işitsel anlam sistemi arasındaki farkları ve bu iki sistem arası geçişler sırasında meydana gelen değişimleri ortaya koyabileceği düşünülmektedir.