Türk aile yapısının finansal karar alma süreçleri üzerine etkisini ölçmeye yönelik yapısal eşitlik modeli ile bir uygulama: Ankara İli örneği

Finansal sistemde birçok anomalinin araştırıldığı davranışsal finans alanı, her geçen gün yeni konular ve araştırmalarla gelişmeye devam etmektedir. İnsan davranışları temelinde, finans alanının ilgi alanlarından birisi toplumsal içerikleri konu alan sosyolojinin ilgi alanına giren aile finans ilişkileridir. Toplumsal hayatın temel taşlarından biri olan aileler finansal sistem içinde önemli düzeyde fonlara sahip olup, bu fonları kullanmalarına rağmen finansal aktörlerce yeterince ilgi gösterilmediği, yeterince araştırmalara konu yapılmadığı görülmektedir. Oldukça karmaşık ve birçok alanla ilgili olan aile kurumunun, bireyin yaşamında en önemli çevresel etkenlerden biri olduğu gerçeğinden hareketle, toplumsal ilişkilere yol ve yön gösterdiği gibi finansal kararlarda da etkili faktörlerden biri olduğu açıktır. Finansal kararları etkileyen faktörlerin her geçen gün sorgulandığı finans literatüründe finansal kararların aile kaynaklı nedenlerini ortaya koymak hem bireyin refahı hem de finansal sistemdeki diğer aktörler için gerekli bir husustur. Bireyin yatırım, tasarruf, nakit ve borçlanmaya ilişkin finansal kararları finansal davranış olarak ifade edilmektedir. Aile yapıları, aile değerleri gibi aile özelliklerinin bireyin finansal davranışlarında etkisinin belirlenmesi, bu faktörlerin ortaya konması, araştırılarak sonuçlara ulaşılması gerekmektedir. Finansal davranışları etkileyen aile kaynaklı faktörlerin gözden geçirilmesi ve yeni faktörler eklenmesi literatüre katkı sağlayacaktır. Araştırma kapsamında ortaya konulan hususlarla ilgili olarak finansal aktörlerin bilgilendirilmesi, bilinçlendirilmesi, sağlıklı ve öngörülebilir finansal sistemin gelişimine katkı sağlayacak, bireysel ve kurumsal finans aktörlerine yol ve yön gösterecektir. Bu çalışmada Türk aile yapısının finansal kararlar üzerindeki etkisinin incelenmesi amaçlanmakta, aile yapıları ile birlikte aile değerlerinin de finansal kararlar üzerindeki etkilerinin incelenmesi hedeflenmektedir. Bu bağlamda aile yapıları ve aile değerleri değişkenlerinin, finansal yönetim davranış değişkenleri alt boyutları olan nakit yönetimi, borç/kredi yönetimi, tasarruf/yatırım yönetimi arasındaki ilişkileri irdelenmiştir. Ayrıca bireyin finansal bilgi düzeyi ve finansal tutum değişkenleriyle aile yapıları ve aile değerleri değişkenleri arasındaki ilişkilere de bakılmıştır. Demografik değişkenler arasındaki ilişkileri gözlemlemek, değişkenler arasında anlamlı düzeyde farklılık olup olmadığının tespiti amacıyla T-testi, Anova gibi parametrik testler kullanılarak sonuçlar yorumlanmıştır. Çalışmada temel olarak tezin amacına uygun olarak, Türk aile yapısının finansal kararlara etkisini test etmek amacıyla değişkenler arası çok yönlü nedensellik ilişki incelemesi ve değişkenler arası yol analizi yapan Yapısal Eşitlik Modeli (YEM) kullanılmıştır. Çalışmada kullanılan sosyodemografik ve sosyoekonomik değişkenler ile ilgili analiz sonuçlarında ailenin gelir düzeyi ile finansal tutum arasında, ailedeki çocuk sayısı ile tutum arasında, evlilik süresi ile finansal tutum arasında, ailedeki ebeveyn durumuyla finansal tutum arasında, ailenin çocuklu, çocuksuz çekirdek aile ile geniş aile yapısında olmaları ile finansal tutum arasında, ailenin yerleşim yerine göre aile yapıları ile finansal tutum arasında anlamlı bir ilişki bulunduğu tespit edilmiştir. Yapısal Eşitlik Modeli analiz sonuçlarına göre Türk aile yapısının finansal yönetim davranışı üzerinde etkisi olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca Türk aile yapısı alt boyutları olan sosyal aile algısı, aile yapısı algısı ve ailede güç dengesi alt boyutlarının da finansal yönetim davranışı üzerinde etkisi olduğu gözlemlenmiştir. Aile değerlerinin finansal yönetim davranışı üzerinde anlamlı düzeyde bir etkisi olmadığı görülmüştür. Çalışma kapsamında Türk aile yapısının finansal yönetim davranışına etkisinde finansal bilginin aracılık rolünün olduğu tespit edilmiştir. Bu sonuçlara göre aile yapıları kişinin finansal yönetim davranışlarını etkileyen önemli faktörlerden biri iken, Türk aile yapısının finansal yönetim davranışına etkisinde finansal bilgi düzeyi ise bu etkiye aracılık yapan bir faktör olarak gözükmektedir.