Türk gölge oyununda demonik varlıklar

Türk halk tiyatrosunun bir dalı olan Karagöz, hayalî adı verilen sanatçı tarafından genellikle deriden yapılan çeşitli tasvirlerin perde arkasından oynatılıp seslendirilmesiyle ortaya çıkan bir gösteri sanatıdır. Türk gölge oyunu Karagöz, 17. yüzyıldan bugüne içinde var olduğu toplumun kültüründen beslenmiş ve dönemin sosyo-kültürel, siyasi, ekonomik ve dinî birçok konuyu işlemiştir. Bu nedenle Karagöz oyunlarında sıkça yer alan halk bilgisi ürünlerinin incelenmesinin yanı sıra demonların da var olduğu ve açığa çıkarılması için Karagöz oyun metinlerinin incelenmesi amaçlanmıştır. Demon, olağanüstü varlık ya da ruh, insanlar ve tanrılar arasındaki aracı ruh olarak tanımlanmaktadır. Demonoloji de demonları inceleyen bilim dalı olup mitolojinin de çalışma alanlarından biridir. Bu çalışmada Türk gölge oyunu metinlerinde yer alan demonlar ile ilgili birikimin tespit edilmesi ve çözümlenmesini amaçlanmaktadır. Buradan hareketle Karagöz perdesinde yer alan demonları tanımlama, oyun içindeki rollerini çözümleme, tasvirlerini görme ve metin içindeki özellik ve işlevleri açıklanarak konu özelinde bilgi birikimi sağlanacaktır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Bu çalışmada eski ve yeni gölge oyunu metinlerini içeren on bir kitap esas alınmış, 143 oyun metni ve Karagöz sanatçısı Cengiz Özek'in repertuarında yer alan 3 oyun olmak üzere toplam 146 oyun incelenmiştir. Bunlar sırasıyla şunlardır: Cevdet Kudret'in üç ciltlik Karagöz kitabı, Ünver Oral'a ait Bilgilerle Günümüzden Karagöz Oyunları 1, 2, 3 adlı eserleri, Dünden Bugüne Karagöz Oyunları, Karagöz Oyunları -1- Kâr-ı Kadim, Karagöz Oyunları -2- Nev-i İcâd, Karagöz Oyunları -3- Yeni ve Karagöz Oyunları adlı kitaplardır. Üç bölümden oluşan çalışmanın birinci bölümünde, gölge oyunu ve Türk gölge oyunu hakkında genel bilgiye yer verilmiştir. İkinci bölümde Türk gölge oyununun mitoloji ile ilişkisine değinilerek oyunlarda yer alan mitik göstermeliklere yer verilmiştir. Üçüncü bölümde ise, Karagöz oyunları metinlerinde yer alan demonik varlıklar olan Azrail, cadı/câzû, canavar, cin, deniz kızı, ejderha, simurg/Senkimsin, şahmeran, şeytan, yedi başlı ejder, yılan ve zebani gibi varlıklardan bahsedilmiştir. Çalışmanın sonunda Türk gölge oyununda demonik varlıkların mevcudiyetini sürdürdüğü ve aynı zamanda incelenen eski ve yeni Karagöz oyunları metinlerinden hareketle, kültürel bellekle aktarımının gerçekleştiği tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Demonik varlıklar, Karagöz, mitoloji, Türk gölge oyunu.