Türk kamu yönetiminde tüketici hakem heyetleri belli başlı sorunlar ve çözüm önerileri

Tüketicilerin taraf olduğu işlemlerin hızlı bir şekilde artışı yaşanan sorunları da beraberinde getirmiştir. Bu nedenle 4077 sayılı TKHK ile belli bir parasal sınıra kadar tüketici ile tacirler arasındaki uyuşmazlıklarının çözümü için 1995 yılında o zamanki adı ile Tüketici Sorunları Hakem Heyetleri kurulmuştur. AB uyum sürecinde biraz da aceleye getirilmiş heyetleri düzenleyin ilk kanun heyetlere yapılan yoğun başvuru sonucunda yetersiz kalmıştır. Bunun sonucunda heyetlerle ilgili yeni düzenlemeler getiren 6502 sayılı TKHK 2014 yılında yürürlüğe girmiş ve heyetlerin adı Tüketici Hakem Heyetleri olmuştur. Hakem heyetlerine belli bir parasal sınıra kadar başvurunun zorunlu olması, kararlarının İcra ve İflas Kanununun ilamlarının yerine getirilmesi hakkındaki hükümlere göre yerine getirilmesi kısaca mahkeme kararları gibi tarafları bağlaması, yapılan bir başvurunun altı ay içinde sonuca bağlanması, masrafsız ve müracaatın kolay olması gibi sebeplerle hakem heyetleri yaklaşık yıllık ortalama bir milyon başvuru yapılan önemli bir kurum haline gelmiştir. Tüketici hakem heyetleri her ne kadar kendine has özellikleri olsa da sonuçta bir alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Tüketici hakem heyetlerinin alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemi olarak bazı ülkelerdeki benzer kuruluşlarla mukayeseli bir karşılaştırması yapıldığında güçlü yönleri ve eksiklikleri bulunmaktadır. Tüketici hakem heyetleri Ticaret Bakanlığına bağlı idari teşkilatın bir parçası olarak görev yapmalarına rağmen, işlevsel olarak yargısal faaliyete bulunmaktadırlar. Genel olarak yargısal faaliyet yapan arabuluculuk, uzlaştırma kurumu gibi alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemleri yargı teşkilatı içinde yer almaktadırlar. Hakem heyetleri idari teşkilat içinde yapılanmasına rağmen idari hiyerarşiye veya vesayet denetimine tabi olmamaları nedeniyle idare teşkilatı içinde yargısal faaliyet sürdürmenin olumsuzluğunu yaşamamaktadırlar. Tüketici hakem heyetlerini düzenleyen 6502 sayılı kanun ve tüketici hakem heyetleri yönetmeliği heyetlerin görev alanlarını belirlerken parasal sınır ile tüketici işlemleri ve tüketiciye yönelik uygulamalardan doğabilecek uyuşmazlık olarak soyut bir şekilde belirlemiştir. Bu yönde hakem heyetinin görevli olup olmadığı net olmayan uygulamada sorunlara yol açan taleplerin çözümü yargısal içtihatlara bırakılmıştır. Tüketici hakem heyetlerinin yapısı ve işleyişi bu çalışmanın önemli bir alanını oluşturmaktadır. Üyelerin uzmanlık eksikliği, üyelerinin hukuki ve cezai sorumluluğunun bulunmaması, sürecin tamamen dosya üzerinden ilerlemesi, heyet kararlarına itiraz için bir üst merciin bulunmaması heyetlerin etkinliğini etkileyen faktörler olarak öne çıkmaktadır. Tüketici hakem heyetlerinin tahkikat aşamasında tarafları ve tanıkları dinleme, yemin delili, keşifte bulunma, senet ve belge incelemesi yapma yetkisinin bulunup bulunmadığı mevzuat açısından araştırılmış, bu husustaki görüşler ortaya konulmuş yasa ve yönetmeliklerle bu yetkilerin heyetlere verilmediği tespit edilmiştir. Tezde bu yapısal ve işlevsel sorunların nedenleri incelenmiş ve çözüm önerileri sunulmuştur. Özet olarak bu çalışma, kamu yönetiminde tüketici hakem heyetlerinin mevcut durumunu, karşılaşılan sorunları ve bu sorunların çözümüne yönelik önerileri bazı ülkelerdeki benzeri kuruluşlarla karşılaştırmalı olarak kapsamlı bir şekilde ele alarak heyetlerin iyileştrilmesine katkı sunmayı amaçlamaktadır. Tüketici hakem heyetlerinin hukuki ve idari yapısına yönelik analizler, uygulamadaki aksaklıkları gidermeye yönelik önerilerle desteklenmiştir. Tezin sonuç kısmında, tüketici hakem heyetlerinin daha etkin bir şekilde çalışabilmesi için gerekli olan reformlar ortaya konulmuş ve bu reformların uygulanabilirliği tartışılmıştır. Bu bağlamda, çalışma hem akademik alanda hem de uygulama alanında yol gösterici olmayı hedeflemektedir.