Türk kültüründe şecere geleneği ve Kazak şecereleri

Şecere, bir kişinin ya da ailenin en eski atasından başlayarak kendisine kadar uzanan tüm bireyleri gösteren bir soy çizelgesi, yani soyağacı olarak tanımlanır. Kazak Türkçesinde "Şejire" (шежіре) adıyla bilinen bu anlatılar, Kazak sözlü edebiyatında önemli bir tür olarak yer edinmiş ve uzun yıllar boyunca jırav, akın, şejireşi gibi sözlü gelenek temsilcileri tarafından sözlü olarak aktarılmıştır. Günümüzde ise bu anlatılar büyük ölçüde yazıya geçirilmiş durumdadır. Her ne kadar nesilden nesle aktarılırken çeşitli değişikliklere uğramış olsalar da, şecereler sözlü tarihin en kıymetli kaynaklarından biri olmayı sürdürmektedir. Çalışmamız, Türk kültürünün kadim geleneklerinden biri olan şecerecilik geleneği hem tarihî hem de kültürel yönleriyle ele almakta, özellikle Kazak şecereleri üzerinden Türk dünyasında bu geleneğin işlevini, aktarım biçimlerini ve folklorik katmanlarını irdelemektedir. Şecere, yalnızca biyolojik soy ağacını değil; toplumsal meşruiyeti, kültürel kimliği ve tarihî sürekliliği temsil eden çok katmanlı bir anlatı formudur. Göçebe topluluklar arasında tarih, zaman eksenli değil, şahıs ve mekân eksenli biçimde yapılandığı için şecereler, göçebe Türk toplulukların tarihsel hafızasında merkezi bir rol üstlenmiştir. Mädeni Mura (Kültürel Miras) projesi kapsamında Kazak Türklerinin folklorik mirası 100 ciltlik Babalar Sözi adlı külliyatta toplanmıştır. Bu külliyatın 32, 81 ve 82. ciltleri Kazak şecerelerine ayrılmış olup toplamda 47 şecere metni içermektedir. Çalışmada bu şecereler, içeriksel özelliklerine göre üç ana gruba ayrılmıştır: Türk kökenini işaret eden 14 şecere, Arap kökenine dayandırılan 14 şecere ve doğrudan Kazak topluluklarını temel alan, dış köken vurgusu taşımayan 19 şecere tespit edilmiştir. İncelenen bu 47 Kazak şeceresinde yalnızca soy bilgisi değil, zengin bir folklorik anlatı dünyası da yer almaktadır. Metinlerde; efsane, menkıbe, destan, halk hikâyesi, halk şiiri, atasözü, alkış, kargış, halk hekimliği ve sözlü hukuk kuralları gibi birçok halk edebiyatı türüne ait örnekler tespit edilmiştir. Örnek teşkil etmesi açısından 3 şecere metni Kazak Türkçesinden Türkiye Türkçesine aktarılmıştır.