Türk siyasi tarihinde âdem-i merkeziyetçilik

Âdem-i merkeziyet anlayışı, 1800'li yılların sonunda Osmanlı Devleti'nin içinde bulunmuş olduğu kötü gidişata çözüm niteliği olarak ortaya çıkan bir siyasi görüştür. Prens Sabahattin'in öncülüğünü yapmış olduğu âdem-i merkeziyet, Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde her alanda görülen olumsuz tablonun sona ermesi için öneriler sunan bir anlayıştır. Âdem-i merkeziyet, merkeziyetçi yapıya sahip olan Osmanlı Devleti'nin bütün problemlerinden arınabilme ve refaha kavuşabilmesinin ancak ülke idaresinde hâkim olan merkeziyetçi yapı anlayışından vazgeçmesi ve yerel yönetimlere daha fazla yetki verilmesi ile gerçekleşebileceğini vurgulamaktadır. Yerel yönetim birimlerine idari ve iktisadi açıdan daha fazla hak ve yetki tanınmasını savunan âdem-i merkeziyet anlayışı, ülke gelişimi ve ilerleyişi adına bu durumun zorunlu olduğunu da belirtmektedir. Prens Sabahattin'in ortaya çıkarmış olduğu bu olgu, hem kavramsallaşmaya başladığı dönemde hem de daha sonraki süreçte önemli ölçüde anlam kargaşası yaşamıştır. Bu araştırmada literatüre çok farklı tanımlamalarla geçmiş olan ve günümüzde de teknik, hukuki, siyasi ve birçok anlamda yer bulan "âdem-i merkeziyetçilik" kavramı, teorik olarak incelenmesi amaçlanmıştır. Çalışmada, âdem-i merkeziyet kavramı ve kavramın öncüsü olan Prens Sabahattin'in başta âdem-i merkeziyet olmak üzere ileri sürmüş olduğu düşünceleri ve bu doğrultudaki faaliyetleri incelenmiştir. Ayrıca Osmanlı Devleti'nde âdem-i merkeziyet anlayışının ülke idaresine etkileri ve Cumhuriyet'in ilanından sonra idari anlamda âdem-i merkeziyet anlayışı çerçevesinde yapılan düzenlemeler incelenerek analiz edilmiştir. Anahtar Kelime: Âdem-i merkeziyet, merkeziyetçi devlet, Prens Sabahattin, yerel yönetim.