Türk sosyal güvenlik hukukunda muvazaalı boşanma sorunu ve çözüm önerileri

Türk sosyal güvenlik hukukunda ölüm aylığı sistemi, hak sahiplerini korumayı amaçlarken uygulamada ekonomik bağımlılığı pekiştiren, kayıt dışı istihdamı teşvik eden ve muvazaalı boşanmalara zemin hazırlayan bir yapıya dönüşmüştür. Muvazaalı boşanma; kız çocuklarının gerçek iradeleri boşanma olmamasına rağmen ölüm aylığından yararlanmak için eşlerinden boşanıp fiilen birlikte yaşamaya devam etmesini ifade etmektedir. Çalışmanın amacı, muvazaalı boşanma olgusunu ölüm aylığı bağlamında çok boyutlu bir yaklaşımla ele almak ve bu olgunun ardındaki hukuki, ekonomik ve toplumsal nedenleri ortaya koymaktır. Çalışmada nitel ve nicel yöntemler kullanılmıştır. Çalışmada Yargıtay'ın 2010–2025 yılları arasında verdiği 157 karar incelenmiş; 8 Sosyal Güvenlik Denetmeni ve 15 Avukat ile derinlemesine mülakat gerçekleştirilmiştir. Ayrıca TÜİK 2024 GYKA mikro seti verilerinden yapılan hesaplamalarla uygulamadaki durumun istatistiksel verilerle uyumu analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, ölüm aylığı alanların büyük çoğunluğunu kadınların oluşturduğunu, dul/yetim aylığı alan boşanmış kadınların yaş ortalamasının 53 olduğu ve bu grubun %61,7 gibi yüksek bir oranda kayıt dışı istihdam edildiğini göstermektedir. Bulgular boşanmanın ailevi sebeplerden ziyade ekonomik bir strateji olarak kullanıldığına güçlü bir karine teşkil etmektedir. TÜİK verilerinde evli olduğu hâlde dul ve yetim aylığı alan 90.000 kişinin bulunması ve kişilerin yaş ortalamasının 47 olması mevcut düzenlemenin hak suiistimaline açık olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca muvazaalı boşanma ile yoksulluk ve kayıt dışı istihdam arasında güçlü bir ilişki tespit edilmiştir. Muvazaalı boşanma nedenlerinin en önemlileri ölüm aylığında hak sahipliğinde yaş sınırının olmaması ve anlaşmalı boşanmalarda saik denetiminin yapılmamasıdır. Sonuç olarak tez, muvazaalı boşanmanın tali bir sorun değil, ölüm aylığı rejiminin yapısal bir çıktısı olduğunu göstermektedir.