Türk vatandaşlığının iradî kaybı hâlleri

Kişiyle devlet arasında kurulan hukukî ve siyasî bir bağ olan vatandaşlık bağının kökeni Antik Yunana dayanmaktadır. Tarihî süreç içerisinde başkalaşım geçiren vatandaşlık bağına olan yaklaşımlar, son yüz yıl içerisinde ciddi değişiklikler geçirmiştir. Son yüzyılda uluslararası alanda vatandaşlığa ilişkin genel kabule mazhar tavırlar gelişmiştir. Söz konusu tavırlar, kişinin vatansız kalmasını ve çifte veya çok vatandaşlığı haiz olmasını önleyen ve vatandaşlığını değiştirmede serbest olmasını kabul etmiştir. Çalışmanın konusu da esasen kişinin vatandaşlığını değiştirmede serbest olmasına dayanmaktadır. Nitekim kimseye vatandaşlığı zorla yükletilmemelidir. Türk hukukunda da kişinin zorla vatandaşlıkta tutulmasının önüne geçmek adına vatandaşlığın iradî olarak kaybına imkân sağlayan bazı müesseseler ihdas edilmiştir. Bu müesseseler temelde ikiye ayrılmaktadır; vatandaşlıktan çıkma ve seçme hakkını kullanmak suretiyle vatandaşlıktan ayrılma. Türk hukukunda ilk kez 1869 tarihli Tâbiiyet-i Osmaniye Kanunnamesi ile vatandaşlıktan çıkma müessesesi pozitif düzenlemelere konu edilmiştir. Cumhuriyetle birlikte seçme hakkını kullanmak suretiyle vatandaşlıktan ayrılma yolu da pozitif düzenlemelerde yerini almıştır. Yürürlükteki 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanununda da Kanunun sistematiğine göre ilk olarak vatandaşlıktan çıkmaya yer verilmiştir. Kişinin iradesine ek olarak yetkili makamın (devletin) de bu hususta iznini gerektiren çıkma müessesesi vatandaşlığın iradî olarak kaybının doğal hâlidir. Seçme hakkının kullanılması suretiyle vatandaşlıktan ayrılma prosedüründe ise kişinin iradesi belirleyici rol oynamakta, yetkili makamın ise yalnızca tespit kararı vermesi gerekmektedir. Netice itibariyle, seçme hakkını kullanmak suretiyle vatandaşlıktan ayrılmanın, çıkma izni alarak vatandaşlıktan ayrılmaya kıyasla daha kolay bir vatandaşlıktan ayrılma yolu olduğunu belirtmek gerekir. Bununla birlikte, çıkma izni almak suretiyle vatandaşlıktan ayrılmak için Türk vatandaşlığını herhangi bir yoldan kazanmış olmak yeterli iken; seçme hakkını kullanarak vatandaşlıktan ayrılma prosedürü yalnızca Kanunda belirli kişilere hasredilmiştir.