Türk vergi denetim örgütlenmesinin tarihsel süreçteki etkinliğinin değerlendirilmesi

Vergi, mükellef ile devlet arasındaki alacak borç ilişkisinden doğmaktadır. Bu ilişki, mükellefe bazı ödevler yüklerken devlete de bazı yetkiler vermektedir. Mükellefe yüklenen ödevler maddi ve şekli ödevler olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Maddi ödevler "beyanname verilmesi ve vergi borcunun ödenmesi" şeklindedir. Şekli ödevler ise, "bildirimler, defter tutma, belge düzenleme, muhafaza ve ibraz ile diğer ödevler"den oluşmaktadır. Ancak, mükellefin söz konusu bu ödevlerini kanunda belirtilen şekilde yerine getirip getirmediğinin tespiti vergi denetimini zorunlu kılmaktadır. Gerek Osmanlı döneminde gerekse Cumhuriyet döneminde vergi denetimi ile ilgili çeşitli örgütler kurulmuştur ve bu örgütler denetim kapsamında birtakım faaliyetler yürütmüştür. Bu faaliyetler Osmanlı'da Başbaki Kulluğu tarafından yürütülürken, Cumhuriyet döneminde Maliye Teftiş Kurulu Başkanlığı, Hesap Uzmanları Kurulu Başkanlığı, Gelirler Kontrolörleri Başkanlığı ve Vergi Denetmeleri Büro Başkanlığı tarafından yürütülmüştür. Cumhuriyet dönemindeki bu çok başlılık vergi denetiminin etkinliğinde ciddi sorunlara neden olmuştur. Vergi denetiminde etkinliği attırmak ve koordinasyonu sağlamak amacıyla, 10.07.2011 tarihli ve 27990 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 646 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile söz konusu çok başlılığa son verilerek denetim örgütleri tek çatı (Vergi Denetim Kurulu Başkanlığı çatısı) altında birleştirilmiştir. Bahse konu birleşme neticesinde "gelirler kontrolörü, maliye müfettişi, vergi denetmeni ve hesap uzmanı" unvanlı kadrolar kaldırılarak yerine "vergi müfettişi" unvanlı tek bir kadro oluşturulmuştur. Vergi denetimiyle görevli birimlerin tek çatı altında toplanmasının vergi denetiminin etkinliğinin sağlanmasında birçok olumlu gelişmenin yaşanmasına sebebiyet verdiği gözlemlenmektedir. Anahtar Kelimeler: Vergi Denetimi, Maliye Teftiş Kurulu, Hesap Uzmanları Kurulu, Vergi Denetim Kurulu Başkanlığı.