Türkçe akademik yayınlar için yapısal öz çıkarım sistemi

Bilgi teknolojilerinin yaşamın her alanında yaygın olarak kullanılır hale gelmesiyle araştırmacıların makale tam metinlerini okumaya yetişememeleri sorunu farklı bir boyuta ulaşmıştır. Araştırmacılar, elektronik ortamda eriştikleri geniş hacimli bilgi yığınını incelerken elektronik sürümlerin, çevrimiçi ortamın ve dijital ekranların doğası gereği yeni zorluklarla da mücadele etmektedirler. Özler, potansiyel okurların, bu elektronik bilgi yığını içinden ilgili tam metni seçerek okumalarını sağlayacak en önemli araçtır. Ancak, bir makalenin tam metnini taramada okura kolaylık sağlamak amacıyla üretilen makale özleri, çoğunlukla tam metinlerinden daha zor okunurluklu ve yapısal içerik olarak eksik üretilmektedirler. Bu tez çalışması ile teknolojinin insanın bilgi ile etkileşimini devamlı dönüştürdüğü günümüz koşullarında bilimsel makalelerin okur ile buluşma sürecine katkı yapmanın yolları araştırılmıştır. Bu doğrultuda çalışma kapsamında bilimsel makalelerin özlerinin otomatik yöntemlerle elde edilmesinde yapısal yöntemleri kullanmanın katkısı incelenmiştir. Geliştirilen sistem, makalelerin tam metinlerinin tüm yapısal bölümlerinden temsilci cümleler seçme prensibine göre çalışmaktadır. Elde edilen otomatik yapısal öz başarımları sistemin klasik öz çıktılarına göre daha üstündür. Tüm çıktıların hesaplanan okunurluk değerleri yazar özlerinin okunurluk değerlerinden belirgin bir şekilde daha kolay okunurluk seviyesindedir. Tez çalışması kapsamında geliştirilen özetleme sistemi veri setinden bağımsızdır. Söz konusu özetleme sistemi Türkçe başka doküman grupları için de kullanılabilir özelliktedir. Bu çalışmanın sonuçlarının ve kullanılan, Türkçe kütüphanecilik ve bilgibilim alanında yayımlanmış 421 makaleden oluşan derlemden elde ettiğimiz veri setinin başka araştırmalarda kullanılabileceği düşünülmektedir. Geliştirilen yapısal öz hazırlama sisteminin, klasik özlerle üretilen derlemler için daha iyi okunurluklu otomatik yapısal özler üretmek için kullanılabileceği gibi yazar ve editörler için yardımcı bir araç olarak da bilimsel iletişim sürecine katkı sunabileceği değerlendirilmektedir. Anahtar Sözcükler: Bilimsel iletişim, bilgi erişim, metin özetleme