Türkçe'de eş anlamlı kelimelerin hesaplamalı diyakronik analizi

Türkçe 1920'lerden günümüze kadar gelen süreçte Dil Devrimi'nin etkisiyle önemli yapısal değişikliklere uğradı. Dil Devrimi'nin amaçlarına uygun olarak Türkçe üzerinde yabancı dillerin etkisini azaltacak şekilde adımlar atıldı. Bu müdahaleler sebebiyle dile pek çok yeni kelime girerken bir o kadar kelime de günümüzde kullanılmamaya başlandı. Kelime dağarcığındaki değişimlerin dışında dilin imla ve gramer kurallarında da değişiklikler görüldü. Bu çalışmada Türkçe'nin bu hızlı değişimini motivasyon kabul ederek bu çalışmada eş anlamlı kelimelerin diyakronik hesaplamalı diyakronik analizi gerçekleştirildi. İlk olarak 1920'lerden 2020'lere kadar dönemi kapsayan modern Türkçe'nin en büyük diyakronik korpusu Turkronicles'ı oluşturuldu ve bu korpus üzerinde frekans analizleri gerçekleştirildi. Ayrıca korpusla beraber diyakronik analizlerde n-gram'lar, diyakronik kelime vektörleri, bir yazılım kütüphanesi, dijitalleştirilmiş karşılıklar sözlüğü gibi çeşitli kaynakları kullanıma sunuldu. Analizlerimiz sonucunda Türkçe'nin kelime dağarcığının yıllar geçtikçe önemli ölçüde değiştiğini gördük. İmla kurallarının nasıl değiştiğini gözlemlemek için spesifik olarak sonu -b/-p ve -d/-t ile biten kelimeleri inceledik ve benzer bir sonuçla karşılaşıldı. Analizler bütünüyle ele alındığında oluşturduğumuz kaynakların aslında diyakronik analiz için uygunluğunu gösterdi veviii dilin ne ölçüde değiştiğini gözler önüne serdi. Ardından bu kaynakları kullanarak farklı tarihlerde kullanılmış eş anlamlı kelimeleri tespit etmeye yarayan iki farklı yöntem önerdik. Bu yöntemler esasında ortogonal dönüşüm matrisini bulmaya dayanır. Sonrasında önerdiğimiz yöntemler doğrusal dönüşüm matrisine dayalı temel bir yöntem ile karşılaştırıldı. Yöntemlerin başarısı iki farklı vektör algoritması üzerinden test edildi. Buna ek olarak zaman farkı arttıkça yöntemlerin performansının nasıl değiştiği gözlemlenip değerlendirildi. Deneylerin sonuçlarında önerilen yöntemlerin temel yöntemden daha iyi bir performans sergilediğini ve zaman farkına daha dayanıklı olduğu gözlemlendi. Son olarak eş anlamlı kelimelerin zamanla anlamının nasıl değiştiğini görmek adına çeşitli deneyler yürütüldü. Spesifik olarak eş anlamlı kelimelerin anlam daralması ve genişlemesi dinamikleri incelendi. İlk olarak Turkronicles korpusunda yer alan hatalı kelimeleri düzeltmek için bir Kodlayıcı-Çözücü modeli eğitildi ve bir test kümesi oluşturuldu. Hatalı kelimeler düzeltildikten sonra anlam daralması ve genişlemesini kelime ilişki çizgesi ve bir merkeziyet ölçütü etrafında modellendi. Ardından bu ölçütün bir eş anlamlı çifti için zaman boyunca nasıl değiştiğini gözlemlemek için Spearman korelasyon katsayısını hesaplandı. Son olarak birbirlerinin değişimini ne kadar etkilediğini ölçmek için bir Doğrusal Karma Model eğitildi. Deney sonuçlarına dayanarak eş anlamlı bir kelimenin anlamı genişlerken diğerinin anlamının daraldığı tespit edildi.