Türkçede değer biçilmiş anlam: Türkçe dersi kitaplarında sıfatların kullanımı

Dil kullanımının çözümlenmesinde dilin kişilerarası üstişlevi ve dil düzlemlerinin birleşiminden doğan anlamların çözümlenmesi gerekliliği son yıllarda önem kazanan konulardan biridir. Dilin söylemanlambilim düzlemi ile kişilerarası üstişlevinin ilişkilendirilmesi sonucu ortaya çıkan dilin değerlendirme boyutu dil kullanımının çeşitli dilsel birimler ve yapılar aracılığıyla değerlendirici anlamın çözümlenmesine olanak sağlamaktadır. Dil kullanımının temel işlevleri arasında yer alan değerlendirme, dış dünyayı duygular ve düşünceler aracılığıyla anlamlandırma ve yorumlama eylemlerinin bir yansımasını oluşturmaktadır. Dil kullanımının iletişim değeri açısından taşıdığı bu işlevde gerek duygusal gerekse değerlendirici tepkilerin rolü önemlidir. Duygusal tepkiler, kişisel görüşü ifade ederken değerlendirici tepkiler ise bir kişiye, duruma veya başka bir varlığa karşı toplumsal değerler sistemi içerisinde (Hunston 1994: 210) olumlu ve/veya olumsuz tepkilerin dilsel görünümleri olarak ortaya çıkmaktadır. Bu durum da dilin değerlendirme işlevinin hem öznel (duygusal tepkiler) hem de öznelerarası (değerlendirici tepkiler) boyuta sahip olduğunu göstermektedir (Hunston, 2011:12). Bu çalışma Değer Biçme Kuramı çerçevesinde (Martin ve White 2005; 2007) sıfat nitelikli değerlendirici dilsel birim özelinde tutum dizgesine odaklanarak dil örüntüleri ile tutumsal konumlama arasındaki ilişkiyi ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu amaç çerçevesinde anadili öğretiminde kullanılan Türkçe dersi kitaplarında yer alan metinlerdeki tutumsal konumlandırma duyuşsal etki, yargılama ve değerbilirlik altulamı kapsamında işlev yüklenen sıfatlar çalışmanın sorgulama odağında yer almaktadır. Çalışmada doküman incelemesi yöntemi kullanılarak tutumsal konumlandırma değerlendirici işlevi alan sıfatlar içerik analizi tekniğiyle bu dilsel birimlerin dilbilgisel, anlambilimsel, değer biçme ve örüntü ölçütleri kapsamındaki özelliklerinin yanı sıra tutum türleri ve metin türleri arasındaki etkileşim de ortaya konmaktadır. Elde edilen bulgular Türkçe dersi kitapları özelinde Türkçe yazılı söylemde tutum ulamının sıklıkla değerbilirlik, yargılama ve duyuş etki sırasıyla tercih edildiğini göstermektedir. Bununla birlikte Türkçe dersi kitaplarında tutumsal konumlamanın açık biçimleriyle yer aldığı sonucuna ulaşılmıştır. Duyuş etki tutumunun mutluluk; Yargılama tutumunun toplumsal saygı, değerbilirlik tutumunun ise değerleme bileşeni ile Türkçe dersi kitaplarında seçiminin yapıldığı ortaya konmuştur. Sıfat nitelikli değerlendirici dilsel birimlerin anlambilimsel özelliklerinin tutum türüne göre farklılaştığı gözlemlenmiştir. Sıfat nitelikli değerlendirici dilsel birimlerin biçimbilimsel özelliklerde yalın ve türemiş biçimlerinin tercih edildiği, küçültme ve pekiştirme türlerinin ise tutumsal konumlama etkisinin az olduğu görülmüştür. Bununla birlikte sıfat nitelikli dilsel birimlerin sözdizimsel özelliklerinin betimlenmesi tutumsal konumlamaya ilişkin dilsel örüntülerin ortaya konmasına olanak sağlamıştır. Çalışma kapsamında her bir tutum türüne ilişkin sözdizimsel özelliklerin değişmesi sonucu sıfat nitelikli değerlendirici dilsel birimlerin hem tümleme hem de tümcesel örüntülerine ulaşılmıştır. Son olarak tutumsal konumlama ve metin türleri etkileşiminde bir farklılık olmadığı yani Türkçe dersi kitaplarında hem bilgilendirici hem de kurgulayıcı metinlerde üç tutum türünün sıklıkla bulunduğu ortaya konmuştur. Elde edilen bu sonuçlar anadili öğretimi kitaplarında, seçimi yapılan metinlerin öznel ve öznelerarası dil kullanımını baskın bir biçimde yansıttığını göstermektedir. Duygusal ve değerlendirici tepkilerin Türkçe dersi kitaplarına sıklıkla yerleştirilmesi, öğrencilerin kavramlaştırma sırasında algılama ve ulamlaştırma işlemlerini değer biçilmiş anlam ile gerçekleştirdiğini göstermektedir. Bu da anadili öğretiminde algılama ve ulamlaştırma eylemlerinin değerlendirici birimlerden bağımsız yapılamadığı anlamına gelmektedir. Çalışmanın Türkçe dersi kitapları özelinde tutumsal konumlamaya ilişkin ortaya koymuş olduğu vargıların yanı sıra Türkçede sıfat anlambilimsel çalışmalara sunmuş olduğu yeni yönelimler nedeniyle alana büyük bir katkı sağladığı düşünülmektedir.