Türkiye'de çalışma hayatının denetimi ve kayıt dışı istihdamla mücadele yöntemleri

Denetim, suistimallerin önlenmesinde uygulanan en etkili yöntemdir. Bu bağlamda, çalışma hayatının denetimi ile çalışanların, işverenlerin ve devletin menfaatleri korunmaktadır. Türkiye' de çalışma hayatının denetim yapısı, iş ve sosyal güvenlik hukuku temelli olarak üç denetim biriminden oluşmaktadır. Bu açıdan, çalışma hayatının denetimi yetkisi, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına (ÇSGB) verilmiştir. İş mevzuatına ilişkin bu yetki, Bakanlık bünyesinde görev yapan İş Müfettişlerine aittir. Bakanlığın ilgili kuruluşu olan Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ise çalışma hayatının sosyal güvenlik alanına ilişkin denetimleri, merkez teşkilatında görevli Sosyal Güvenlik (SG) Müfettişleri ve taşra teşkilatında görevli SG Denetmenleri eli ile yürütmektedir. Dolayısıyla İş Müfettişleri, SG Müfettişleri ve SG Denetmenlerinden oluşan bu üçlü denetim yapısı, denetimin etkinliğini olumsuz etkilemektedir. Söz konusu olumsuzluk, kayıt dışı istihdamla mücadeleyi de zorlaştırmaktadır. Türkiye' de çalışma hayatının denetimi konusu, bütüncül bir yaklaşımla ele alınmalı, iş mevzuatı ile sosyal güvenlik mevzuatının birlikte değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu iki alana ilişkin denetim faaliyetleri, tek bir birim ve aynı denetim elemanı tarafından yürütülmelidir. Böylece bir yandan kamu harcamaları azalacak ve denetimde etkinlik sağlanacak bir yandan da işverenler üzerindeki üçlü denetim baskısı sona erecektir. Bu çerçevede, çalışma hayatının denetimi, tarihsel süreç ve mevcut durum göz önünde bulundurularak ilgili mevzuat kapsamında denetim odaklı olarak analiz edilmiş ve kayıt dışı istihdamla mücadele konusu bağlamında, denetim yapısında var olan aksaklıklar ortaya konulmuştur. Araştırmanın problemi, istatistiksel veriler kullanılarak desteklenmiştir. Araştırmanın sonucunda elde edilen bulgular, bir bütün olarak değerlendirilerek çalışma hayatının denetim yapısının, yeniden yapılanması gerektiğine ilişkin öneriler sunulmuştur. Anahtar Kelimeler: Denetim, Kayıt Dışı İstihdam, Müfettiş, Denetmen.