Türkiye'de çevresel etki değerlendirmesi yönetmeliği uygulamaları: Amasya ili örneği

Çevre kirliliğinin önlenmesi ve doğal kaynakların daha verimli kullanılması amacıyla uluslararası gelişmelere bağlı olarak ülkemizde de çevreci politikalar geliştirilmiştir. 1983 yılında yayımlanan 2872 sayılı Çevre Kanunu'na bağlı olarak ilk defa 1993 yılında yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Yönetmeliği ile çevre politikaları ülkemizde uygulanmaya başlamıştır. Bu tez çalışması ile 1993 yılından günümüze kadar yürürlüğe konmuş olan ÇED Yönetmelikleri doğrultusunda 2000 yılından itibaren Amasya ilindeki ÇED uygulamalarının istatistiksel analizi yapılarak mevcut durum hakkında değerlendirme ortaya konulmuştur. Ayrıca, Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) il göstergeleri verilerinden yararlanılarak ÇED kararı verilen yatırımların, gayri safi yurt içi hasıla (GSYH) ulusal hesaplamaları [GSYH (bin TL), kişi başına GSYH ($) ve kişi başına GSYH (TL)] ile karşılaştırılması yapılmıştır. Tez çalışmasında kullanılacak verilerin elde edilmesi amacıyla; Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ve Amasya Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü internet sayfasında yer alan ÇED kararları incelenmiştir. Bu verilerin değerlendirilmesi için IBM SPSS Statistics 21 ve Excel programları kullanılmıştır. IBM SPSS Statistics 21 programında sıklık (frequencies) ve çapraz tablo (crosstabs) analizleri yapılmıştır. Çalışmada elde edilen veriler ile ÇED karar türü, karar sayısı, yıl ve sektör bilgilerine göre Amasya ili geneli ile ilçeler bazında istatistiksel analiz yapılmıştır. Amasya il sınırları içerisinde yapılması planlanan yatırımlarla ilgili 2000-2022 tarihleri arasında 34'ü (%9) ÇED Olumlu, 334'ü (%91) ÇED Gerekli Değildir kararı olmak üzere toplam 368 (%100) ÇED kararı verilmiştir. ÇED karar sayıları üzerinden yapılan analizde, Amasya il sınırları içerisinde ÇED Yönetmeliği EK-2 listesi kapsamında tanımlanan yatırımların yüksek oranda projelendirildiği değerlendirilmiştir. ÇED kararlarının tarihsel süreçteki dağılımına göre en fazla ÇED kararı %8 (31) oranı ile 2016 yılında, ÇED Olumlu kararı %21 (7) oranı ile 2017 yılında, ÇED Gerekli Değildir kararı ise %9 (29) oranı ile 2016 yılında verilmiştir. ÇED karar sayıları analiz edildiğinde; karar artış/azalış oranları, yıllar içerisinde değişkenlik göstermiştir. 2019-2021 tarihleri arasında Amasya il sınırları içerisinde verilen ÇED karar sayılarındaki azalışın nedeni, tüm dünyayı etkisi altına alan COVID-19 salgını kapsamında ülkemizde alınan tedbirlerden kaynaklandığı, diğer dönemde yaşanan değişikliklerin ise yatırım ihtiyaçları doğrultusunda şekillendiği değerlendirilmiştir. ÇED kararlarının sektörel bazlı analizinde, Amasya ilinde en fazla yatırım yapılan sektörün %50 (183) oranında ÇED kararı ile I., II. ve V. grup madenler sektörü olduğu, ÇED Olumlu kararları içerisinde %18 oranında enerji ve su sektörleri olduğu, ÇED Gerekli Değildir kararları içerisinde ise %53 oranında I., II. ve V. grup madenler sektörü olduğu değerlendirilmiştir. TÜİK il göstergeleri kapsamında yapılan genel değerlendirmede ise yıllar içerisinde ÇED karar sayısındaki azalışlar ile COVID-19 salgını kapsamında alınan tedbirlerine rağmen GSYH (Bin TL) ve kişi başına GSYH (TL) hesaplamalarında sürekli artış yaşanmıştır. Tez çalışması sonucunda elde edilen bulgular doğrultusunda, yapılan yatırımlar nedeniyle Amasya ilinde oluşabilecek çevresel ve sosyal etkiler belirlenmiştir. Ayrıca, bu tez çalışmasının il genelinde yapılacak planlamalarda ve ülke genelinde yapılacak çalışmalarda kullanılarak uygulayıcılara ve yatırımcılara karar aşamasında fikir verilmesi hedeflenmiştir.